миний блог

Юун валентин?

2012-02-14T13:08:00.001+01:00

Би ер нь их гажиг хүн юм байгаам. Иймээ тиймээ баяр тэмдэглэдэггүй. Эрх биш цагаан сар, наадам, шинэ жил бол хийнээ хийнэ.

Валентины баяр гээд л гадуур яриад байнаа даа. Би бол огтоос тоодоггүй. Тэгээд ч энэ бол уламжлалт биш залуухан баяр. Тэгж ярих юм бол баяр ч биш /үүнээс цааш ургуулаад бодно биз./

одоо ер нь жаахан жаахан богино бичлэг хийж байдаг юм билүү.

Миний листэнд байгаа Ганзо - г унших дуртай. Ухаантай зөв юм ярьдаг нөхөр байгаам.

За за түр бака

Smog in Ulaanbaatar, Mongolia (09/Jan/12; 08-09 AM)

2012-01-10T06:18:00.000+01:00

Ерөнхий сайд маань Утааг буурч байгаа гэж үзэж байгаа юм байна. Бид ер нь утаа буурч байгааг мэдэхгүй "тэнэг" хүмүүс бололтой шүү.

Ингээд утаатай Улаанбаатарт тавтай морилно уу

(2011 оны 1 сарын 8ны өглөө 8-9 цагийн хооронд авсан зурагууд. 3-4 р хороололоос 11 хороолол, буцаад 3-4 явах замдаа авсан зургуудыг та бүхэнд танилцуулъя. Зураг дээр дараад томруулж хараарай)

Гандан, зурагтын уулзвар, Тасганы овооны цаана юу байгаа нь харагдахгүй их утаатай байлаа.

Тасганы овоог уруудаад ногоон нуурын тэндэх уулзварт

Дөлгөөн нуур төвийн хавьд

3-р сургуулийн уулзвар нэвтэрч байна

100 айл

Буцаад 3-р сургуулийн хавид ирэв. Энэ үед гэгээ ороод зураг арай л гайгүй гарч эхэлсэн.

Гэрэл төвийн хойд талаас 100 айл тал руугаа харахад

Тасганы овоо тал руу харахад

Метро центр сүүмэлзэн үзэгдэнэ.

Тасганы овооноос ногоон нуур талруу

Хороолол тал руу

Хороолол руу орох уулзварт

Манай байрны хажууд

Энд нэг марзан юм байнаа.

"Хатан хаан"

2011-11-20T10:27:00.000+01:00

Миний дуртай хамтлагуудын нэг. Арван жилд байхдаа найзуудтайгаа их сонсдог байлаа. Queen бол үнэндээ агуу доо.

сансарт аялацгаах уу

2011-10-23T13:39:00.000+02:00

хамгийн томоор нь бүтнээр нь үзээрэй.

"Үхэж үл болно" киноны тухай

2011-10-16T17:16:00.003+02:00

нилээн дээр эхэлсэн драфт байна. сэргээгээд тавчихъя гэж бодлоо.

Саяхан хэрэг болгон ютүбээс энэ киног олж үзсэн юм. Нилээд хэдэн жилийн өмнө сүр дуулиан, хэл ам болж бүтээгдсэн кино шиг санаж байна.

За шулуухан хэлэхэд нэг их гоё кино болоогүй байнаа. Чингис хаан болон Жамухын дүр бол дэндүү хөгшин байгаа нь шууд анзаарагдаж байна. Үйл явдлыг нь харахад яах аргагүй Тэмүүжиний идэр насны тухай байх юм. Дээр нь хэрэгтэй хэрэггүй уран цэцэн үг урсгаад л, нүүр будалт нь ялгарч харагдаад л, хувцас хунар нь дэндүү шинэдчихсэн ч байх шиг. Дэлхийн талыг эзэлж явсан их хаан гэхэд кинонд гарч байгаа дүрслэл нь дэндүү жул юмаа. Хамгийн чухал ч байж болох Боорчи Зэлмэ нарын дүр тодорч харагдсангүй. Кино яг юу хэлж юу өгүүлэх гээд байгаа нь үнэндээ тодорхойгүй юм. Жүжигчид нь зохиолыг нь уншаад л энэ миний насанд таарахгүй дүр байна гээд шууд л татгалзах хэрэгтэй шд. Олон улсад байтугай Монголд ч амжилт олохооргүй кино. Дэмий л мөнгөний гарз хийсэн байна лээ дээ.

Манайханы нэг буруу бодол, үзэл байгаад байдаг. Тэр нь юу гэвэл нууц товчооны дагуу үйл явдалтай, түүхэн өгүүлэмжтэй байх гэдэг үзэл. Яахав тийм ч байж болно. Гэхдээ яаж ч бодсон энэ бол тун өрөөсгөл. Үүнээс болоод зохиол нь тэр хүрээнээсээ хальж гарч чадахгүй байх явдал. Уг кино маань үүний нэг том жишээ. Яахав он дарааллын хэлхээс бол байж болно. Гол нь үйл явдлыг задлах, дэлгэрүүлэх, өрнүүлэх.

Чингис хааны тухай мундаг кино хийе гэвэл заавал Чингис хааныг өөрийг нь тод томруун дүрслэх шаардлагагүй гэж би боддог юм. Жишээ нь: түүний өрлөгүүдийн тухай маш сайхан зохиомжтойгоор хийж болно. Агуу сайхан фантазтай, гоё, хурц үйл явдалтай хийх хэрэгтэй. Харин уг баатар маань эзэн хаандаа үнэнчээр зүтгэж байгаа нэгэн гэдгийг л харуулахад болох мэт. Тэгвэл Чингис хааны дүр өөрөө тодроод л ирнэ. Минийхээр, нэг тохирох элемэнт бол Зэв жанжин. Өөрийг нь алах гэж байсан хүн шүү дээ. Түүнийгээ ч ил шударга хэлж байдаг. Яг энэ үйл явдал дээр тулгуурлаад л гоё зохиол гарч болмоор санагдаад байдаг юм.

За нэг кино судлаач шиг мундаг шүүмжилчихлээ.

NeoCube

2011-10-11T14:02:00.000+02:00

Оюун ухаан хөгжүүлэх, стресс тайлах, мэдлэгээ дээшлүүлэх, цаг нөхцөөх гэх мэт олон талын ашиг тустай эд байх нь.
Нэг ийм юм олж авах юмсан.

Адарсүрэн - Мөрөөдлийн дуу

2011-10-03T15:02:00.002+02:00

Үг
Ая
ДуучинАдарсүрэн

Мөрөөдлийндуу

Таанынүнэрт салхи чи
Талындээгүүр өнгөрөхдөө
Танхилхонгор түүнд минь
Танилдууг минь дамжуулаарай

Сэвшээзөөлөн салхи чи

Сэлүүнталаар аялахдаа

Сэтгэлтхонгор түүнд минь

Сэтгэлийнүгийг минь шивнээрэй

Үелзүүрзөөлөн салхи чи

Үүлсийгхөөн наадахдаа

Үнэнчхонгор түүнийг минь

Үнсэнтаалан илбээрэй

Хангайнсэрүүн салхи чи

Хаврыншувуудтай хамтдаа

Харьжнамайг очноо гээд

Хайртайтүүнд минь дамжуулаарай

Сайхан наадаарай

2011-07-11T04:18:00.004+02:00

Д.Пүрэвдорж

Сумын наадам

Суусрын гүйдэлт салхи шанхаар наадан сэрвэлзээд
Суурь хөлгөн асрын шашир цацаг дэрвээ юу
Сумын наадмын дэвжээг өдөржин тойрох морьтноос
Суран жолоо атгасан өнгийн цэцэгс ургаа юу

Дурлал гээч нь намайг бас дахин жаргаахаар
Дугираг цагаан царайгаар наран дороос мишээв үү
Дулаан амьсгалд дасгаж бас дахин зовоохоор
Дун цагаан шүдээрээ наадамч дундаас инээв үү

Хайр гээч нь намайг бас дахин жаргаахаар
Хайлган цайлган сэтгэлтэй хүний үртэй учруулав уу
Халуун дэрний хагацалд бас дахин зовоохоор
Хадамд гарсан бэртэй хүнээс далдуур уулзуулав уу

Хүсэл гээч нь намайг бас дахин жаргаахаар
Хүрэн шандан тэрлэгний суман хормойг шүргүүлэв үү
Хүний хүнтэй дасгаж бас дахин зовоохоор
Хүүхэн ялдам хонгорын ангир цээжийг тэврүүлэв үү

Учрал гээч нь намайг бас дахин жаргаахаар
Уруулын халуун амсраар зүрхний балыг шимүүлэв үү
Уушиг цээжний хагацалд бас дахин зовоохоор
Улаан чулуун бэлзэгийг ядам хуруунд зүүлгүүлэв үү

Борви нугалах хэвтэргүй борхон туулай минь хөөрхий
Богширон жиргэх мөчиргүй болжмор шувуухай хөөрхий
Болиё гээд болихгүй борхон зүрх минь хөөрхий
Болоё гээд болохгүй борхон заяа минь хөөрхий

Хөдөө нутаг сайхан

2011-06-27T12:33:00.001+02:00

Хэнтий аймгийн Биндэр суманд хэд хонов. Хөдөө сайхан байна лээ. Энэ дууг дуулсаар байгаад л ирлээ. Өөр бас хэдэн дуу дуулсаан гээл үү.

Үг Д.Пүрэвдорж Ая З.Батсүх

Хөдөө нутаг сайхан

Алсын анирхан уулс дундаа

Агаарын ариухан хөдөө юм аа хө

Ажил хийж амьдран суумаар

Ай даа сайхан нутаг юм даа хө

Уулс, үүлс гүнд нь туссан

Усны тунгалаг хөдөө юм аа хө

Урт насалж удаан жаргамаар

Урамтай сайхан нутаг юм даа хө

Цэлмэг тэнгэрийн одод тоолон

Цэцэг нь түгсэн хөдөө юм аа хө

Цэвэрхэн охид нь хань болмоор

Цэнгүүн сайхан нутаг юм даа хө

Хүний санаа ариухан цагаан

Хүрээлж угтсан хөдөө юм аа хө

Хүчин зүтгэж бүл нэммээр

Хүслэнт сайхан нутаг юм аа хө

Famous dance scenes

2011-05-30T18:10:00.000+02:00

Dirty dance киноны бүжиг. Даанч видео нь орохгүй байна. Линк дээр дараад үзээрэй.

дараагийн нь шууд шууд үзээд явчина биз.

Миний мэдэх киноны бүжигүүд гэвэл энэ байна. нэмэх юм байвал сэтгэгдэл дээр оруулаарай.

SU-27 project

2011-05-21T07:22:00.000+02:00

үнэхээр гайхалтай.

All about Dynamic Views for Readers - Blogger Help

2011-05-16T13:04:00.000+02:00

All about Dynamic Views for Readers - Blogger Help

Данзанравжаагийн шүлгүүдээс

2011-01-16T04:21:00.003+01:00

Юм янзалж байтал ийм нэг шүлгүүд гараад ирлээ. Ямар устгалтай нь биш эндээ л хадгалахаас.

Энэ биеэ зээлийн байшин мэт батгvйд санаж яв

Энэ насаа зvvдний vзэгдэл мэт vнэгvйд санаж яв

Аливаа xvний өмнө боол мэт дорд суурийг барьж яв
Адуу мэт орой унтаж, шувуу мэт эрт босож бай
Даяар бvxэн магтвал, vxдэл мэт зориггvй яв
Дайсан бvxэн муулбал уул мэт xөдөлгөөнгvй тэс
Xамаг ёсоон xазайлгалгvй, xаан xvн шиг бай
Xаралган соxор мэтээр бусдын мууг xараxгvй яв
Дээрэнгvй xэрvvлийг xэрэгсэлгvй дvлий мэт яв
Дээдэст зусардаxыг тэвчиж галзуу xvн шиг бай
Өөрийн эрдэмийг уурxайн сан шиг далдлан нууж яв
Өр ширтэй xvн шиг эд таваарын өглөг дандаан өгч яв
Зовж байгаа нөxөрт садан сvлбээтэн мэт туслаж бай
Зоргоор xэрэн xэсэж, орон магадгvй гөрөөс шиг яв
Зожиг xирс мэт ямагт гагцаараа бай
Зориуд xор идсэн мэт xэзээ vxэx магадгvйг бод
Гянданд чангалагдсан мэт энэ орчлонгоос уйдаж яв
Гэмт муу нөxрийг өстөнд vзэж сэмээр xолдож зайл
Ариун гvн увдисыг рашаан мэт vргэлж ууж яв
Амьсгалаx завгvй мэтээр сайн мөрийг бясалгаж яв
Алин vзэгдсэн бvxнийг илбэ мэтэд онон зоxио
Аялгуу дуу бvxнийг xадны цууриа адилд мэдэж зоxио
Чанадтай байлдалцаx мэт сэтгэлдээ xаруул тавьж
Чандмань эрдэнийн адилаар өвөр бусдын тусыг бvтээ
Товчилбол би vvнийг xийнэ, тvvнийг xийxгvй гэж
Тодорxой урьдаас ажиглаад шийдэж нэг орвол
Цангасан заан ус уруу зvтгэx мэт яавч буцалтгvй байж
Цаад эцэст нь xvртэл ажлаан магадтай гvйцээн зоxио...

Дулдуйтын Данзанравжаа

Данзанравжаа. Ичиг, ичиг

Аяа, бас тустай сэтгэлийг бодохгүй, өртөг бодогч эмч нар ичиг

Аяа, бас өөрийн гэмийг үзэхгүй, бусдын гэмийг гаргагч хэрсүүчид ичиг

Аяа, бас нүд нь царай харавч, сэтгэл нь бөгсөнд эргэгч охид ичиг

Аяа, бас өдөр бусдыг сургаад шөнө цалгайрагч номч нар ичиг

Аяа, бас өөрөө айл хэсэж ирээд, эхнэрээ шаргаагч эрчүүд ичиг

Аяа, бас эрчүүдийн үгэнд орохгүй бусадтай ханилагч эхнэрүүд ичиг

Аяа, бас энэ гэмүүд над буй бол, олны дундаас би ганцаар ичиг

Аяа, бас хэрэв бусад их багад буй бол хэн ч болов тэр ичиг

Аргаа бүү бар. Хөөрхий.

Данзанравжаа. Дөрвөн улирал

Хавар Өсөх цаг

Эсэргэн хавар цагийн дохио ирэхэд

Эгшиглэн донгоддогч олон шувуу жиргэлдэн

Ээлжлэх цагийн эргэлтийг мартаад

Үүрд байгаа хэлбэртэй байдаг л

Энхрийлэн өсгөсөн аав ээжийн хайранд

Эрхэлж өссөн жаргалдаа ташуурч

Элдэв наадам тохуунийг даган явсаар

Эргээд ирэх дөрвөн далайн жамыг эс мэдэв л

Зун Идэр цаг

Жаргалтайн дэлгэр зуныхаа сард

Жигдлэн ургасан таван өнгийн бадам найгалзаад

Жигүүртэн олон шувуу нуурын дунд цэнгэхэд

Жавартай өвлийн хүйтнийг мартана

Захирч сургагчдын сургаалыг орхиод

Зальхай найман номыг даган явсаар

Завдлагагүй дөрвөн далайн жамыг эс мэдэв л

Намар Өтлөх цаг

Намрын хонгор салхи ирэхэд

Навч цэцгийн дурдмал өнгө нь сулраад

Найгалзах олон цэцгийн үр жимс автаад

Нарны дулаан илч нь буурна л

Найртай багын омгоор найдангуй таван хорын эрхэнд хучигдаж

Найман чөлөөт хүний биеийг олсноо

Насны идрийн цогоор нөгцөөм л

Өвөл цаг Өнгөрөх цаг

Хөх өвлийн дохио ирэхэд

Хөвчийн өндөр дээгүүр нь цас будраад

Хүйтэн жаварлагч салхийн эрчим чангараад

Хөвчин дэлхийн өнгө нь буурна л

Хүний биеийн шүтээн улмаар

Хөгшрөөд өтлөхийн хирд

Хүч ба оюун билэг сулран хомстож

Хүчтэй үйлийн эрхийг дагана л

Амраглан ханилсан амь бие хоёрыг

Аюултай эрлэгийн элчийг салгахын урьд

Ачит лам багшийг дагаж

Ариун нирвааныг олох болтугай.

Ноён хутагтын сургаалаас

Гадаад биеийн явдал гэвэл

Ёстоныг хүндэл

Настаныг баярлуул

Ачтанаа өргө

Бачтанаасаа зайл

Сайнаас бүү сал

Садныг бүү эр

Олон бүү арилж

Огт бүү харамла

Олон дараагаар хэрэггүй явдлыг бүү арвитга

Онц зөрүүлхэж дээдсээс бүү сал

Муу нөхөртэй бүү нөхц

Зүйл бүрийн хувцас бүү өмс

Зүг тал үгүй бүү гайхуул

Хэлний өгүүлэх хэмээвэл:

Хэрцгийлж хэрүүл бүү үүсгэ

Хэгжүүрхэж омог бүү үүсгэ

Хэлбийж олон янз бүү урва

Саваагүй тохуун үг бүү хэлц

Санамсаргүй үг бүү хэл

Эвлэж муу санаатантай бүү зөвш

Эвдэрч олон зан бүү гарга

Хордож бусдын гэмийг бүү малт

Ховсорч хэрэггүй үг бүү зөө

Хуурч элдэв башир бүү хэл

Хоцорч нөхөр үгүй бүү суу хэмээв.

Сэтгэлийн чиг гэвэл:

Шинжлэлгүй бүү сэтгэ

Сэрэмжгүй бүү залхайр

Гэнэт нөхрийг бүү итгэ

Гэнэдэж хүнээс бүү урьт

Буруу юмыг бүү өмөөр

Бусдын юманд бүү шуна

Бузгай дээрэнгүй бүү загна

Бузар хилэнцийг бүү үүсгэ

Чөлөөгүй гэж бүү алгас

Чадал үгүй байж бусдыг бүү дуурай

Магад дээдсийг олж нөхөрлө

Муу явдалтнаас насад дутаа

Санасан бүрийг бүү итгэ

Салах учрахад бүү гомд

Буянтай санаанаас бүү холд

Бодь сэтгэлийг бүү март

Нийтийг товчилбол:

Самуун хүнтэй бүү учир

Санасан бүрийг бүү ярь

Тэр энэ гэж бүү эрэлх

Тэгэх ингэх гэж бүү зарла

Сонжилбол бүү уурла

Сонирхож бүү урва

Өгвөл эд мөн

Сахивал санваар мөн

Хүлцвэл хуяг мөн

Хичээвэл мөр мөн

Эс мартвал бясалгал мөн

Мэдвэл билэг мөн

Мунхаг хүнтэй оролдвол

Үйлийн үрийг үл мэдэх тул өөрөө гутна

Хүсэлтэй хүнийг чанга хоригловол

Гансрах тул аргаар номхотго

Ууртай хүнийг ширүүн хэлбэл

Аюул болох тул улмаар ухуул

Омогтой хүнийг дарлавал

Хорсох тул нэр цолоор баясга

Дээрэнгүй хүнийг хөгжөөвөл

Хэрэг гарах тул их битгий хэрэгс

Атаач хүнд нүүр эс өгвөл

Гомдох тул сайхан загна

Харамч хүн нэг ширхэг утсыг ч болов

Харамлах тул арилжаа бүү хий

Зусарч хүнтэй нөхөрлөвөл

Зоргоор болох тул дорд суудлыг барь

Ховч хүнтэй хэлэлцвэл

Бусдын гэмийг сонсох тул үгийг битгий итгэ

Их хүнийг эс нүүрдвэл

Өмөг үгүй болох тул ёсын төдий сайхан хүндэл

Боол хүнийг эс баярлуулбал

Явдал хождох тул бага сага юм өг

Өр бүү хий

Өглөг бүү тасал

Хулгай бүү хий

Ховсоргон бүү загна

Олноос зөнш

Онц өөрийн санааг сүүлд гарга

Хэлбэл бүү буц

Санавал бүү март

Хүнийг нүүрчилж

Хэргийг буруу бүү болго

Хүнд чиг үгүй загнаж

Сайхан зан үгүй бүү суу

Эд хэмээвэл ертөнцийн ёсны сургаал болой”

Константин Хабенский "Москва - Одесса"

2010-12-28T16:26:00.003+01:00

Владимир Высоцкий

Москва - Одесса

В который раз лечу Москва - Одесса, -
Опять не выпускают самолет.
А вот прошла вся в синем стюардесса как принцесса -
Надежная, как весь гражданский флот.

Над Мурманском - ни туч, ни облаков,
И хоть сейчас лети до Ашхабада.
Открыты Киев, Харьков, Кишинев,
И Львов открыт, - но мне туда не надо!

Сказали мне : "Сегодня не надейся -
Не стоит уповать на небеса!"
И вот опять дают задержку рейса на Одессу :
Теперь - обледенела полоса.

А в Ленинграде - с крыши потекло, -
И что мне не лететь до Ленинграда?!
В Тбилиси - там всё ясно, там тепло,
Там чай растет, - но мне туда не надо!

Я слышу : ростовчане вылетают, -
А мне в Одессу надо позарез!
Но надо мне туда, куда три дня не принимают,
И потому откладывают рейс.

Мне надо - где сугробы намело,
Где завтра ожидают снегопада!..
А где-нибудь всё ясно и светло -
Там хорошо, - но мне туда не надо!

Отсюда не пускают, а туда не принимают, -
Несправедливо - грустно мне, - но вот
Нас на посадку скучно стюардесса приглашает,
Доступная, как весь гражданский флот.

Открыли самый дальний закуток,
В который не заманят и награды,
Открыт закрытый порт Владивосток,
Париж открыт, - но мне туда не надо!

Взлетим мы, распогодится - теперь запреты снимут!
Напрягся лайнер, слышен визг турбин...
А я уже не верю ни во что - меня не примут, -
Опять найдется множество причин.

Мне надо - где метели и туман,
Где завтра ожидают снегопада!..
Открыли Лондон, Дели, Магадан -
Открыли всё, - но мне туда не надо!

Я прав, хоть плачь, хоть смейся, - но опять задержка рейса -
И нас обратно к прошлому ведет
Вся стройная, как "ТУ", та стюардесса мисс Одесса, -
Похожая на весь гражданский флот.

Опять дают задержку до восьми -
И граждане покорно засыпают...
Мне это надоело, черт возьми, -
И я лечу туда, где принимают!

UBUNTU-чин болов оо гэж

2010-12-21T07:15:00.001+01:00

Ойрд Убунту-гаар оролдоод овоо л туршлага хуримтлуулж байна.

Таалагдах юм ч байна. Таалагдахгүй юм ч байна. Жишээ нь: Үүнийг бичиж байхад цэг(. )гарахдаа заавал shift+6 гэж гарч байна. Цонх дээр бол 6-г дарахад шууд гардаг. Гарын драйверийг нь тааруулах гэж нилээн зүдэрлээ.

Нээлттэй эх гэдэг утгаараа тохирох програмаа шууд татаад авчихдаг нь таалагдаж байна. Гэхдээ л өргөн хэрэглэгддэг томоохон програм хангамжуудаас бусад програмууд нь нэг л дутагдалтай юм шиг санагдаад байх юм.

Шинэдээд тэгж санагдаж байж ч мэдэх юм даа, бүү мэд.

Яахав Цонхоо ч хэрэглээд л Убуу-гаа ч хэрэглээд л явж байя даа.

Чандмань эрдэнэ

2010-09-19T11:26:00.001+02:00

нар сар одон гурав юу вэ

чандмань эрдэнэ

намуун тэнүүн өрнүүн гурав юу вэ

чандмань эрдэнэ

намуун найзтайгаа

тэнүүн тэр машинд дуртай

Тэнүүн аавынхаа малгайг өмсөөд сууж байна

өрнүүн зураг авхуулах дуртай юмаа

Хамгийн хурдан 147

2010-07-28T00:29:00.000+02:00

Пуужин Ronnie O'Sullivan -ий хамгийн хурдан хугацаанд авсан 147 оноо. Тэрээр энэ амжилтаараа гиннесийн номонд бичигдсэн билээ.

ха

ThE LEMONS - 1983 86

2010-07-25T17:07:00.000+02:00

The Romanovs: An Imperial Family

2010-07-14T15:39:00.003+02:00

Оросын сүүлчин эзэн хаан Николай Романовын амьдралын сүүлчийн өдрүүдийг харуулсан уг киног та бүхэнд сонирхуулъя гэж бодлоо. Түүний тухай эндээс бас эндээс үзээрэй.

Киног үзсэний дараа хэсэг л сонин болчихсон шүү.

Хэхэ. Энэ ч арай хэтрүүлжээ.

2010-06-15T17:05:00.000+02:00

Waka Waka (This Time for Africa) (The Official 2010 FIFA ...

2010-06-11T11:04:00.001+02:00

А.С.Пушкины зохиолоос

2010-05-29T09:53:00.006+02:00

Оросын суут зохиолч А.С.Пушкины түүвэр зохиол 2 ботиор 1976 онд монгол хэлээр орчуулагдаж хэвлэгдсэн байдаг. Уг хоёр ботийн эхний боть нь яруу найраг, шүлгүүд дараах боть нь өгүүллэг, туужуудийн түүвэр юм. Уг зохиолыг тухайн үеийн манай алдарт зохиолч, орчуулагчид хөлс хүч, оюун ухаанаа шингээн гайхамшигтай сайханаар монгол хэл дээр буулгасан байдаг. Миний бие энэ номноос бага багаар оруулъя гэж шийдсэн юм.
Учир нь нэгдүгээрт, одоо ховордсон дээр үеийн номыг уншиж үзвэл ямар байх бол гэж, ялангуяа ном уншихаа болисон гэж хэлүүлдэг залуу идэр насныханд тухай үеийн хэл, найруулга, орчуулга ямаршуу байж вэ гэдэг нь сонин болов уу. Хоёрдугаарт орос хэл, оросын уран зохиол сонирхон судалж орчуулж буй хүмүүс байвал сонирхох болов уу гэж, ялангуяа орос эхнээс нь тулган үзэхэд сонин байж магад гэх мэтийн бодолуудаас үүдэн оруулж байгаа юм. Зарим нэг орчуулга, найруулгын хувьд эргэж хармаар зүйлүүд нилээдгүй байгаа мэт санагдсан бөгөөд гүүш орчуулагчидын орчуулгын эхийг баримтлан мэргэжлийн хүмүүс, орчуулагчид дахин орчуулж найруулан гаргавал тун сайхан ажил болох болов уу.
Зохиогчийн эрхийн талаар хэлэхэд тухайн үеийн ном зохиолууд маань хувилан олшуулах тараах тал дээр ямар нэг асуудал байхгүй байх гэж зүрхлэн бодсон юм. Гэхдээ иймэрхүү асуудал гарвал нэн даруй энэ бичлэгийг хасна гэдэгээ хэлье.
Ном нь нутагт маань гэрт байгаа, номыг сканердаж өгч байгаа хүмүүс маань ажил төрөл ихтэй заваар тааруу байгаа учир дараа дараагийн бичлэгүүд нь жаахан удаж байж орох болов уу гэж бодож байна. /Энд оруулсан "Буудалцсан нь" гэдэг зохиолын орчуулагч нь Э.Оюун эсвэл Д.Нацагдорж болов уу. Номын гарчиг нь надад ирээгүй байгаа тул дараа оруулна. Гарчиг дээр нь орчуулагчидын нэрс бий./

НАСНААС НӨГЦСӨН ИВАН ПЕТРОВИЧ БЕЛКИНИЙ ТУУЖ / орос эх нь/

Простаковын авгай

Наадахь чинь, там минь, хар багаасаа түүхэнд дуртай хүн юм шүү.

Скотинин

Митрофан, санаанд минь таарч байна.

Недоросль

НИЙТЛЭГЧИЙН ӨГҮҮЛЭХ НЬ
Одоо олны өмнө толилуулж байгаа энэ И.П.Белкиний туужийн зүйлийг хэвлүүлэх гэж хөөцөлдөх болоод бид тэр туужинд нь бие барсан зохиогчийн ядаж товч намтрыг хавсаргаж, эх орныхоо уран үг зохиолыг сонирхогчдын аргагүй зүйтэйгээр шаардах хүсэх сонирхлыг ядахдаа заримлан хангахсан гэж зорин хүссэн билээ. Үүний учрыг бид Иван Петрович Белкиний өвийг залгамжилсан ойр төрлийн хүн Мария Алексеева Трафилина гэдгээс лавлан асуутал, талийгаач тэр хүнийг ер огт таньдаггүй болоод бидэнд тэр хүний тухай юу ч хэлж өгсөн үгүй нь харамсалтай. Тэгээд тэр тухай өөр нэг томоотой хүнээс асууна уу? тэр хүн Иван Петровичийн нөхөр нь байсан юм гэж хэлж өгсөн билээ. Бид тэр үгийг дагаж сураглаад захидал явуулсны хариу хүссэн ёсоор ирснийг найртай сайхан нөхрийн сэтгэл, эрхэм сайхан санаатны эрдэнэ мэт дурсгал болгож хэдэн үг үсгийг зааж тайлбар хавсаргалгүй тэр хэвээр дор сийрүүлэв.
Тэр хариу захидлын үг
«Эрхэм ноён тэр минь!
Энэ сарын 15-нд явуулсан таны эрхэм захидлыг би мөн сарын 23-нд хүлээн авч, нутаг өмч газар залгаа айл хөрш бөгөөд миний чин сэтгэлийн нөхөр байсан Иван Петрович Белкин агсны аж байдал зан авир, төрсөн, үхсэн байдал, алба ажил яаж хийж байсан, гэртээ ямар байсан зэргийг тодорхойгоор олж мэдсүгэй гэсэн таныг санааг олж мэдэв. Таны энэ хүслийг их л бахархан гүйцэтгэж эрхэм ноёнтонд түүний ярьсан хэлсэн үг, миний ажигласан зүйлээс, миний сэтгэлд орсон бүгдийг тэмдэглэн явуулав.
Иван Петрович Белкин, сайн язгуурт, шударга томоотой, эх эцгээс 1798 онд Горюхин (Гаслантын) тосгонд төрсөн билээ. Түүний эцэг агсан дэд хошууч Петер Иванович Белкин бол Трафилина овогт охин Пелагия Гавриловнатай гэрлэжээ. Тэр нь угаас баян бус боловч нямбай, аж төрөхдөө чадамгүй хүн билээ. Хүү нь анх бичиг үсгийн эрдмийг хөдөөний сүмийн умзад ламаас сурч, тэр багшийн ачаар оросын аман зохиолд дурлах оролдох авьяас сэргэж бичиг унших дуртай болсон бололтой. 1815 онд авчны явган цэргийн хороонд албанд орж (Чухам сар өдрийг мартжээ), 1823 онд нас бартлаа тэр албанаа агсгаар билээ. Эх эцэг нь бараг нэг зэрэг насан эцэс болсон учир албанаас чөлөө мэдүүлж эцгийн өмч Горюхин тосгондоо хүрч ирсэн билээ.
Харьяа газар тосгоноо захиран эрхлэх болсондоо Иван Петрович туршлагагүйдээд бас сэтгэл зөөлөн учир удалгүй аж ахуйгаа тусгүй болгож, нөгцсөн эцгийнхээ байгуулсан хатуу дэглэмийг сулруулсан билээ. Чадамгай, шаламгай даргадаа харъяат тариачид нь (заншлы нь дагаж) их л дургүй байсныг өөрчлөн халж тосгоны эрхийг нярав эмгэндээ тушаажээ. Тэр эмгэн, янз бүрийн түүх домог хэлдгээр, түүнд итгэлтэй болсон хүн байжээ. Тэгээд тэр зөнөг эмгэн хүн болсоор хорин таван төгрөгийн цаасыг тавин төгрөгийнхөөс ялган таньж чаддаггүй амьтан байжээ. Тариачин бүгд түүний төрлийн эмгэн гэж ер айдаггүй байжээ. Тариачны өөрсдийн сонгосон дарга нь бас тэднийхээ талыг барьж, хажуугаар нь их л маапаан гаргадаг байжээ. Тэгээд Иван Петрович тариачныг биеэр ажил хийлгэх албан журмын ажлыг өөрчлөөд хөнгөн алба оноож өгөхөд хүрсэн нь тариачид түүний зөөлөн сэтгэлтэйг мэдээд анхны жилд зориут хөнгөлөлт гуйж олоод, хойшдоо өгөх албаныхаа гуравны хоёр хувиас дээшийг самар алирс мэтийн жимсээр тушааж, тэр мөртөө бас дутуу өгч өр тавьдаг байжээ.
Миний бие Иван Петровичийн эцэг агсны найз нөхөр байсан учир хүүд нь бас нөхөр ёсны сануулга зөвлөлгөө өгөх ёстой гэж бодоод түүний алдсан хуучин дэглэмийг дахин хэвээр босгох гэж олон удаа оролдож үзсэн билээ. Түүний учир нэг өдөр хүрэлцэн очоод, хөрөнгө аж ахуйн дансыг нээж тэр луйварчин даргыг дуудаад Иван Петровичийн дэргэд, дансыг байцаан үзэхэд залуу эзэн, анхандаа намайг дууриан их л хичээнгүйлэн анхаарч суугаад, дансыг бодоход, сүүлийн хоёр жилд тариачны тоо нэмэгдээд, мал, шувуу тэжээврийн тоо даанч их хорогдсон байдал гарч ирсэнд Иван Петрович тэр анхны мэдээг сонссон төдийхнөөр зогсоод цаашид намайг сонсохоо байж нэг мэдэхэд намайг өнөөх луйварчин даргад юм чандлан тулгаж нягтлан байцаасаар их л мухардуулж үг дуугүй болготол Иван Петрович, харин сандал дээрээ хурхиран бөх гэгчээр унтаж суух нь тэрээ. Түүнээс хойш би тэр хүний аж ахуйн хэрэгт оролцохоо байгаад тэнгэр бурхан мэдвэл мэдэгдээ гээд зоргонд нь тавьсан билээ.
Гэвч түүнээс болж бидний найртай харилцаа эвдэрсэнгүй. Учрыг хэлбэл миний бие, манай нийт залуу тайж нарт нэг адил байдаг, түүний сул назгайн гэмийг өрөвдөж Иван Петровичид үнэн сэтгэлээс дуртай байдаг билээ. Ерөөс ч тийм шударга номхон хүнийг өрөвдөн дурлахгүй нь аргагүй байж билээ. Иван Петрович ч бас намайг нас ахмад гэж хүндэтгэж, над үнэн сэтгэлтэй байдагсан. Бид хоёр зан авир, санаа байдал тэс ондоо боловч миний хонгор цагаан яриаг тэр хүн их л эрхэмд үзэж нас бартлаа бараг өдөр бүр надтай уулздаг байлаа.
Иван Петрович их л бор байдалтай, элдэв илүү ужиг зангүй, би ер түүний ам халамгай байхыг огт үзсэнгүй (Манай газар тийм хүн гэдэг бол гайхалт ховор юмны нэгдээ.) Эмэгтэйчүүдэд тун их дуртай боловч бас хүүхэн хүн шиг ичимтгий билээ.1
Таны захидалд дурдсан тэр хэдэн туужаас гадна Иван Петрович, бас өдий төдий тэмдэглэл үлдээсний зарим нь над бий. Заримы нь түүний нярав эмгэн гэрийн элдэв хэрэглэлд зарж үрэн таран хийж ээ. Жишээ нь, Ноднин жил байшингийнхаа хамаг цонхыг зохиож төгсөөгүй нэг романаар нь наачихсан байсан билээ. Нэр бүхий тууж нь тэр хүний анхны туршиц байсан бололтой. Иван Петровичийн ярихыг сонсвол тэр туужийн их төлөв нь үнэтэй болоод олон хүнээс сонссон гэнэ билээ.2
Гэвч туужийн дотор гардаг нэрийг бараг тэр хүн өөрөө зохиогоод, харин айл тосгоны нэрийг манай хавь нутгийн нэрээс хэрэглэжээ. Миний тосгоны нэр ч тэнд гардаг байх. Гэвч тэр нь муу санаагаар тэгсэн хэрэг биш, зохиох чадал мөхсөөс болсон хэрэг.
Иван Петрович 1828 оны намар салхинд цохиулж даарснаасаа болж халуурч өвдөөд, манай хушууны эмч, хэдийгээр ялангуяа эвэр ургах мэтийн архаг өвчинд сүрхий хүн боловч аргалж чадсангүй, нас барсан билээ. 30 насандаа миний гар дээр амьсгалаа хураагаад, Горюхин тосгоны сүмд эцэг эхийн яс оршуулсан газрын хавьд нутаглуулсан билээ.
Иван Петровичийн бие нуруу дунд зэрэг, нүд бор, үс шар, хамар шулуун, царай цагаан бөгөөд эцэнхэр ажээ.
За, эрхэм ноён минь, хөрш агсан найзын аж байдал эрхэлсэн ажил төрөл, зан авир, зүс царайн тухайн миний мэдэх юм иймэрхүү л байна даа. Хэрэв та миний энэ захидлаас өлгөж авах юм олбол миний нэрийг хэрхэвч битгий дурдаарай гэж гуйя. Учрыг хэлбэл би хэдийгээр зохиолч нарыг хүндэтгэж, дуртай байдаг боловч өөрийгөө зохиолч хэмээгдэж явахыг дэмий юм, миний өтөлсөн насанд ч зохимжгүй гэж үзэж байна.
Үнэн сэтгэлээсээ хүндэтгэн ёслох зэргийг гүйцэтгэгч

1830 оны 11 дүгээр сарын 16.

Баярлаж ханашгүйн тосгон (Ненарадов)-д байхдаа бичив гэжээ. Манай зохиогчийн хүндэт нөхрийн хүслийг дагах нь зүйтэй гэж бодоод, бидэнд мэдээ хүргэн ирүүлсэн тэр хүнд гүнээ баяр талархлыг илэрхийлэн, уншигч авгай нар, тэр мэдээ зүйлий нь үнэн цагаан сайхан сэтгэлээр бичсэнийг эрхэмлэн үзэх бол уу гэж горьдож байна.

А. П.

1 (Үүнд түүний явдлын тухай инээдэмтэй нэг үг бий боловч, тэр хошин үгийг бид үүнд оруулсангүй. Гэвч Иван Петрович Белкиний нэрд хор болох юм тэр хошин үгэнд байхгүй гэдгийг уншигч авгайн өмнө илэрхийлнэ).

2 Ноён Белкиний тэр туужийн эх бичгийг үзэхэд: тууж тутмын эхэнд нь тийм тийм хүнээс сонсов гэж нэр цолыг хүртэл зохиогч еөрийн гараар тэмдэглэн бичсэн зүйл бий. Сонирхон судлагчдын бахыг хангах гэж түүнийг сийрүүлбэл: Бошхыг цолт зөвлөх түшмэл А. Г. Н хэлж өгсөн байжээ. Буудалцсаныг дэд хурандаа И. Л. П авсчныг дэлгүүрийн худалдагч Б. В, шуурга, тариачин авгайг К. И. Т гэдэг хүүхэн хэлж өгсөн байжээ.

БУУДАЛЦСАН НЬ / орос эх нь/

Бид буудалцлаа. Бартынский
Би түүнийг дуэлийн эрхээр буудаж алахыг андгайлав.
(Түүнийг дахин нэг удаа буудах ээлж над хоцров)
Үдшийн цаг, цэргийн буудал дээр

I
Бид тэр нэгэн газарханд оршин байв. Армийн офицерын явдлыг хэн бүхэн мэднэ. Өглөө номын сургууль хийж, дараагаар морин сургууль үйлдээд, хорооны даргынд буюу еврей нарын гуанзанд үдийн хоол иддэг. Үдэш, жимсэнд хандалсан дарс ууж, хөзөр нааддаг. Манай тэнд, оролтой айл огтгүй, залуу хүүхэн нэг ч үгүй. Тэгээд албан хувцаснаас өөр юу ч үл үзэгдэх тус тусын гэрт харилцан цуглардаг байлаа.
Бидний дунд энгийн хүн ганцхан байж билээ. Түүний нас 35 орчим тул бид түүнийг ахмад хүн гэж хүндэтгэн үздэг байв. Түүний хал үзсэн нь манийг бодвол их л илүү, хэвшсэн бодонгуйрал, хатуу сэтгэл, хортой хурц хэл бидний залуусын ухаанд хүчтэйгээр нөлөөлдөг байв. Ямар нэгэн нууц явдал түүний хувь зохиолыг хүрээлжээ. Орос хүн бололтой авч, гадаадын нэртэй урьд морин цэрэгт алба хааж, азтай хийморьтой явтлаа, албанаас огцорч, өчүүхэн гацаанд ядуулаг байдалтай, гарз сүйтгэл ихтэйгээр суудаг болсны шалтгааныг хэн ч мэдэхгүй байжээ. Элэгдсэн хар хүрэм өмсөж, ямагт явган явдаг мөртөө, манай хорооны офицер цугаарт ширээ засдаг байлаа. Хоол нь хэдийгээр халагдсан цэргийн үйлдсэн хоёр гуравхан зүйлийн төдий боловч харин шампан дарсыг мөрөн мэт бялхуулдаг байжээ. Түүний хөрөнгө чинээ, олз орлогыг хэн ч үл мэдэх ба хэн ч энэ тухай зориглож лавладаггүй билээ. Түүнд байгаа номын ихэнх нь цэргийн тухай, бас роман түүх бөгөөд бусдад түүнийгээ уншуулахаар өгөх дуртай боловч, гэдрэг ер нэхэмжлэхгүй билээ. Түүнчлэн бусдаас ном аваад ер буцааж өгдөггүй зантай хүн байжээ. Тэр хүн ихэвчлэн гар буугаар буудах сургууль хийж, тасалгааны туургыг сумаар сийчсэн нь зөгийн үүр сархинаг мэт болжээ. Суусан, муу шавар байшингийн ганц чимэг нь гэвэл өдий төдий гар буу цуглуулсан цуглуулга байжээ. Үүний буудахын цэцнийг өгүүлбэл үнэхээр итгэшгүй. Тэр хүн малгайн дээр зүрж тавьж буудъя гэвэл, за гэж толгойгоо тавьж өгөхөд манай хорооны хэн ч үл татгалзах байсан билээ. Бид буудалцах зуршлыг ямагт ярилцдагсан. Тэгэхэд Сильво (гэдэг тэр хүн) хөндлөнгөөс хүний ярианд ер оролцдоггүй, хүнтэй буудалцаж явсан уу? гэж асуухад дуртай дургүй цухас хариулах авч чухам нарийныг илчлэхгүй, үзтэл тийм яриа, асуудалд их аягүй байдаг байдалтай билээ. Аюултай цэцэн бууддагаараа ямар нэг золгүй хөнөөл хайргүйгээр үйлдсэн нь түүний сэтгэлд байгаа биз гэж бид боддогоос гадна, түүнийг аймтгай мохдог гэмээр ямар нэг сэжиглэл манай сэтгэлд төрсөнгүй. Ерөөс ганцхан гадаад байдлаар ч гэсэн, тийм сэжиглэлийг зайлуулах хүн байдаг шүү дээ. Гэтэл санамсаргүй гарсан нэг тохиолыг бид цугаараа гайхсан билээ. Нэгэн цагт бидний арваад офицер хүн Сильвогийн гэрт хоол идэж, архи уудаг ёсоороо буюу үлэмж ихээр уугаад хоолны хойно гэрийн эзнийг хөзөрдье гэж шалсанд тэр хүн бараг нааддаггүй учир үгүй гэж удтал маргасан авч эцэст хөзөрдөхийг зөвшөөрөн, ширээн дээр тавин цаас гарган хаяж хөзрийг гаргуулан аваад хуваахаар суув. Бид түүнийг тойрон наадаж эхлэв. Сильво наадахдаа дууг бүрмөсөн хураадаг зантай, марган хэрэлдэх, тайлбарлан ярилцах гэж ергүй. Хөзөр татагчид хонжсон мөнгийг дутуу авбал, даруй үлдэгдлийг нөхөн төлж өгөх буюу тусгайлан тэмдэглэнэ. Түүнийг бид нэгэнт мэдэх учир дураараа аашлахад хөндөлдсөнгүй. Харин саяхан бидэн дээр шилжиж ирсэн нэг офицер байв. Тэр хүн самуурч илүү өнцгийг тоолсонд Сильво цэрд авч өөрийн заншлаар дансыг тэгшитгэв. Тэр офицер, Сильвоог эндэв гэж тайлбарлан хэлэлцэвч цаадахь нь дуугүйгээр хөзрийг хувааж л байв. Тэр офицер унтууцаад дэмий тэмдэглэн бичсэн гэж бодсоноо сойз авч арчсанд Сильво цэрд авч бас дахин тэмдэглэв. Архи, тоглоом, нөхдийнхөө инээдэмд халамцсан тэр офицер биеэ ихэд доромжлуулав гэж бодоод агсамнахдаа ширээн дээрээс лааны гуулин суурийг шүүрэн авч Сильвоог шидсэнд тэр завдан бөхийснөөр арайхан эс цохигджээ. Үүнээс бид бүгдээр сандраад Сильво босож, уурласандаа зэвхий цагаан царай гарган нүдээ гялалзуулж, «Ийм юм манайд болсон нь тэнгэр таныг ивээжээ. Эрхэм ноён та зайл» гэв.
Үүнээс юу болохыг бид дамжиггүй мэдээд шинэ нөхөр нэгэнт алагдав гэж санав. Банк баригч ноён та доромжлогдсон гэж үзвэл аль таалалтайгаар хариулахад, миний бие бэлхэн гэж тэр офицер өчиж билээ. Тэгээд бид хэдэн минут тоглосон авч гэрийн эзэн ер наадах байдалгүй болсныг мэдээд, хойно хойноосоо цувран гарч, нэг хүний орон тоо хурдан гарах нь гэж ярилцсаар гэр гэртээ тарцгааж билээ.
Маргааш нь морин сургууль хийж байхад хөөрхий ахлах дэслэгч маань амьд байна уу даа гэж байтал, тэр маань хүрч ирээд чи амьд уу? гэж өөрөөс нь асуутал Сильвоогоос ямар ч мэдээ сураггүй гэж хэлэв. Бид гайхаж Сильвогийн гэрээр очвол хашаан дотроо, хаалган дээрээ хөзрийн тамгыг нааж буудсан сумны нүх уруу сум тоолон буудаж байв. Манийг хуучин янзаараа талархан оруулаад өчигдрийн хэргийг огт дурдсангүй. Тэгсээр бас гурав хонов. Ахлах дэслэгч маань амьд хэвээр байв. Бид гайхахдаа Сильвоог түүнтэй үзэлцэхгүй нь үү дээ гэж бие биеэсээ асуулцаж байтал Сильво ер тулалцсангүй. Харин ч тэр офицерийн хэдэн үгээр учирлан хэлснийг сонсож сэтгэл нь ханаж тайтгарсан билээ.
Тэр нь залуусын сэтгэлд түүний биеийг хүнд муутай болгожээ. Залуус, баатарлаг зоригтойг хүний нэр хүндийн дээд туйл гэж бодож гэмтэй сэвийг түүгээр уучлан тайлдаг болоод зориг дутууг ер уучлан үл үзнэ. Гэвч тэг тэгсээр тэр хэрэг мартагдаж Сильво хуучин эрхшээлийг дахин олж авсан билээ.
Ганц би түүнтэй дотнолж чадахгүй болов. Би төрөлхийн романтик сэтгэлтэй болохоор үүний урьд оньсого мэт явдалтай, ямар нэгэн нууц хэргийн манлайлагч бололтой энэ хүнд юу юунаас илүүгээр татагдан явсан билээ. Тэр надад их л амрагласан нь мөн ч надтай хэлэлцэхдээ хортой хагарал үгээ ер гаргадаггүй. Зүйл зүйлийн юмыг ер бишийн сайхнаар ярьдагсан. Гэтэл мөнөөх золгүй үдшээс хойш түүний сүр туяа нь будангуйраад түүний муугаас болж, эс угаагджээ гэдэг санаа намайг үл орхих тул түүнтэй урьд адил харилцахад тотгор болж, түүний харахдаа би таатай биш байв. Сильво нэн ч ухаантай, олныг үзсэн хүн тул миний санаж байгааг ажиглахгүй мөн түүний шалтгааныг мэдэхгүй байж чадсангүй. Тэгээд, түүнээс болж сэтгэл нь гомдсон бололтой, надтай учрыг тайлбарлан хэлэлцсүгэй гэдэг эрмэлзэл бийг би мөн ч хоёр удаа ажиг авсан авч миний бие түүнээс зайлсхийснээр Сильво ч надаас холдов. Цаашид Сильвотой зөвхөн нөхдийн дэргэд уулзаж байх болоод, бид хоёрын урьдын эрээгүй яриа тасарсан билээ.
Нийслэлийн сэтгэл алмайрсан хүн, бяцхан хот, гацаа хүн хүний сонирхох болсон зүйлийг мэдэхгүй. Жишээлбэл шуудан ирэх өдрийг хүлээхийг өгүүлбэл, ангараг, сугар гаригт манай хорооны бичгийн газар офицер дүүрэн цугларч, зарим нь мөнгө, зарим нь захиа, зарим нь сонин бичгийг хүлээнэ. Дугтуйг дандаа тэр дор нь задалж сониныг хүүрнэлдэх нь бичгийн газрыг нэн ч хөгжилтэй болгоно. Сильво, манай хорооны нэр дээр захиа хүлээн авдаг тул мөн л тэнд байлцана. Түүнээс нэг өдөр Сильво нэг дугтуйтай захиаг хүлээн авмагц, туйлын хүлээж ядсан байдлаар битүүмжийг яаран урж задлав. Тэр захиаг уншихад нүд нь гялбалзан гятлганана. Офицерууд тус тусын захиаг унших тул түүнийг анхаарсангүй. Гэтэл Сильво тэдний зүг «Эрхэмүүдээ! Миний бие нэн даруй явах учир тохиолдсон тул энэ шөнө мордоно. Та нар манайд сүүлийн удаа хоол идэхийг татгалзахгүй биз гэж найдна» гэж дахин дахин хэлээд, миний зүг хандаж «Та заавал ирээрэй» гээд яаран гарав. Бид цугларахаар хэлэлцээд тус тусын зүгт явцгааж билээ.
Сильвогийн гэрт тогтсон цагтаа хүрч очвол манай хорооныхон бараг бүгдээр байв. Сильво хамаг хогшил зүйлээ нэгэнт хурааж засаад багласан нь гагцхүү буугийн суманд цоочигдсон нүцгэн туурга үлджээ. Бид зассан ширээг тойрон суугаад гэрийн эзэн нэн их хөгжөөнтэй байсан нь бидэнд даруй халдварлан шилжжээ. Лонхны бөглөө минут бүр пид хийж үсрээд, шил хундганд хөөс зогсолтгүй шуугив. Бид бүгдээр, явах хүнийг замдаа сайн сайхан явж хүрсүгэй гэж элдэв зүйлийн өлзийтэй үгсийг хэлж ерөөл тавив. Нэгэнт үдэш орой болсон тул ширээний дэргэдээс босож малгайгаа авах тухайд Сильво цугаартай салалцахын мэндийг солилцохын үес хараахан үүд гарахын сацуу миний гараас барьж зогсоод «тантай ярих хэрэг байна» гэж сэм хэлсэнд би хоцров.
Зочид явж бид хоёр үлдээд, бие биеийн эсрэг хандан сууж, дув дуугүй ганстай тамхиа татлаа. Сильво их л зовнисон ажээ. Түүний даажигнах мэт хөгжөөнтэй байдлын ор мөр ч эс үлджээ. Түүний будангуй цонхигор царай, гялтганасан нүд, бас амнаасаа гаргаж байгаа утааг үзвэл жинхэнэ шулмасын дүртэй ажээ, Хэдэн минут өнгөрсний дараа Сильво дуу гарч «Бид хоёр дахин огт уулзахгүй байж ч болно. Салахын өмнө би танд тайлбар үг ярихыг хүссэн билээ. Намайг бусдын саналыг төдий л хүндэтгэдэггүй гэж та ажигласан байж болно. Гэвч би танд хайртай учир таны сэтгэлийн дотор шударга бус сэтгэгдэл орхиход төвдөхгүй» гэлээ.
Тэгээд ярихаа зогсож гансандаа тамхи хийв. Би нүдээ доош хандуулж дуугүй суув. Тэгээд, Сильво бас цааш өгүүлэх нь:
«Тэр согтуурсан галзуу Р-ээс хариу эс авсанд та их гайхсан биз. Зэвсгийг сонгох эрхтэй учир түүний амь миний гарт байсан юм. Харин миний аминд ямар ч аюулгүй байсныг та мэднэ. Би өөрийн энэрэнгүй сэтгэлээр тэгсэн гэж болох боловч, худал хэлэхийг дурлахгүй. Би өөрийн аминд огт аюулгүйгээр Р-ийг шийтгэж чадах байсан бол түүнийг яавч уучилж чадахгүй байсан билээ» гэхэд би гайхсан маягтайгаар Сильвоог харав.
Тэгж үнэн үгээ хэлсэн нь над эвгүй болов. Цааш нь Сильвоо үргэлжлэн хэлсэн нь:
«Мөн. Тийм. Би өөрийгөө үхэх аюулд оруулах эрхгүй байсан. Зургаан жилийн өмнө би хацраа алгадуулсан авч миний дайсан одоо амьд байна» гэв.
Үүнээс миний сонирхол туйлдаа хүрч түүнээс асуусан нь «Та түүнтэй тулалцаагүй юу? Лав нэг учир шалтгаанаар салж явсан биз» гэвэл түүний хариулах нь: «Би түүнтэй тулалцсан. Бид хоёрын халз тулааны дурсгал энэ байна» гээд босож нэг цаасан хайрцгаас алтан цацагтай, хошоотой улаан малгай (франц нар энэ малгайг Bonnet de police буюу цагдаа малгай гэж нэрлэнэ) гаргаж өмсөв. Тэр малгай нь магнайнаас дээш хоёр ямх зайтай буугийн суманд цөм цохиулсан ажээ.
Түүнээс Сильвогийн ярих нь: «Би... дугаар морин цэргийн хороонд алба хааж байсныг та мэднэ. Миний зан аашийг та мөн мэднэ. Би тэргүүнд манлайлан явж сурсан хүн. Залуудаа би түүнийг бахдал болгодог байлаа. Бидний үед дүрсгүй загнахыг хавтай хэрэг болгодог байлаа. Би цэргийн дотор хамгийн дүрсгүй нь байсан. Бид архи уухаар гайхуулж, Денис Давыдовын магтсан сайн эр Бурцовоос1 илүү уудагсан. Манай хороонд халз тулаан минут бүр тохиолдоно. Би тэр бүрд гэрчээр буюу биеэр оролцож байсан билээ. Нөхөд над хайртай, харин ямагт солигдон агч хорооны дарга нар намайг өөдөлшгүй этгээд гэж үздэгсэн.
Би тайван (буюу тайван бус)-аар алдар цуудаа эрэмшиж явлаа. Гэтэл манай хороонд баян сурвалжит гэрийн нэг залуухан хүн (түүний нэрийг хэлэхийг үл хүснэ) орж ирэв. Би төрснөөс хойш тийм заяатай сайхан хүнтэй тохиолдсонгүй билээ. Түүний бие нас залуу, ухаан сэргэлэн, өнгө үзэсгэлэн, галзуу мэт хөгжөөнтэй, зориг чанга, ямар ч зүйлд сэтгэл үл зовних агаад алдар нэр дуурьсалтай, тоглож мэдэхгүй болоод, хэзээ ч үл дуусах мөнгө хөрөнгө бүрэн төгөлдөр байгаа нь бидний дунд ямар байдалтай болохыг та санаандаа бодож үз. Түүнээс болж миний манлайлан тэргүүлэх байдал гуйвахад хүрэв. Миний нэр алдрыг сонсоод тэр, надтай нөхөрлөхийг нэг удаа эрсэн боловч би түүнийг хүйтнээр угтсан тул түүний бие ер гашуудсангүй надаас холдлоо. Би түүнийг дайсан мэт үзэх болов. Түүний амжилт тус хороонд мөн нийт эмэгтэйчүүдийн дунд үлэмжхэн болох тутам миний сэтгэл их эвдэрч би түүнтэй хэрүүлийг эрэлхийлэх болов. Миний хэлсэн шог шүлэгний хариуд тэр түүнээс улам хурц шог шүлэг дор нь зохион хэлдэг байв. Түүний шог шүлэг зугаатай миний үг хорсолтой байжээ. Эцэст нэг өдөр Польшийн газрын эзний гэрт найр хурим болж байхад бүх эмэгтэйчүүд тэр залууд анхаарал тавьж, ялангуяа надтай холбоотой байсан гэрийн эзэгтэй, түүнийг их л сонирхож байхыг үзээд тэр хүний чихэнд нэг бүдүүлэг үг хэлсэнд тэр ихээхэн уурсаж намайг алгадав. Бид хоёр харайн сэлэмдээ хүрэлцэхийн хамт эмэгтэйчүүд муужран унацгаав. Хүн, бид хоёрыг, барьж салгаад мөн шөнө бид хоёр ч тулалцахаар явсан билээ.
Хараахан үүр гийхийн үес би өөрийн гэрч гурван хүний хамт хэлэлцэж тогтсон газар зогсоод өөрийн дайсан этгээдийг байж ядан хүлээлээ. Хаврын наран мандаж дулаарч эхлэв. Тэр хүнийг холоос үзвэл цэргийн хувцас, сэлэмтэй, явган явж, гэрч нэг хүний хамт айсуй. Бид түүнийг угтаж очив. Тэр хүн малгайдаа дүүрэн чий жимс хийж, гартаа бариад ойртож ирэв. Гэрч нар арван хоёр алхам газар хэмжив. Нэн тэргүүнээ буудах ёстой байсан авч би их уурлаж сэтгэл тогтворгүй байсан учир бууг гартаа зөв барьж чадахыг үл итгэн сэтгэлээ бага зэрэг тогтоохын тул анх буудах эрхээ түүнд шилжүүлэх гэсэнд тэр маань үл зөвшөөрөв. Бид сугалаа хийхээр шийдвэрлэж шоодсонд нэгдүгээр нь үргэлж заяатай болох түүнд таарав. Тэр шагайгаад буудахдаа миний малгайг нэвт буудав. Миний буудах ээлж болов. Түүний амь сая миний гарт оржээ. Би түүнийг ширтэн харж зовнисон сандарсаны ул мөр үзэгдэх бол уу гэж ажиглавал тэр гар буугийн аманд зогсож, малгайнаасаа боловсорсон жимсийг сонгон авч идээд ясы нь миний дэргэд хүртэл тургиж байв. Түүнийг тийнхүү тайван байхыг үзээд би галзуурсан мэт уурлав. Түүнийг амиа огт хайрлахгүй байхад би түүний амийг бусниулахад ямар ашиг байх вэ? гэж бодоод буугаа доош тавьж «Та одоо үхэх чөлөөгүй мэт байна уу? Та өглөөнийхөө хоолыг идэж байгаа тул би саад хийхийг үл хүснэ» гэвэл: «Та над ер саад хийсэн зүйлгүй. Буудаж хайрлана уу. Гэвч та өөрийн тааламжаар бологтун. Танай буудах эрх танд үлдэнэ. Би хэзээ ч бэлхэн байна» гэв. Би гэрч нарын зүг хандаж одоо би буудахыг үл хүснэ гэсэн тул бид хоёрын тулалдаан түүгээр төгсжээ.
Тэгээд би албанаас халагдаж энэ газар зайлан ирээд өшөөгөө авахыг үл бодсон өдөр одоо хүртэл над нэг ч үгүй билээ. Одоо цаг нь болов гээд, Сильво өврөөсөө өглөө хүлээж авсан захидлаа гаргаж, над уншуулахаар өгөв. Москвагаас нэг хүн (түүний хэргийг эрхлэх төлөөлөгч мэт)-ээс бичсэн нь: «Мэдээ бүхий этгээд залуу сайхан охиныг даруй эхнэр болгож авна» гэжээ.
Сильво «Энэ мэдээ бүхий этгээд хэн болохыг та мэдэж байгаа байх. Би Москва орно. Гэрлэх хуримныхаа өмнө үхэхийнхээ урьд жимс идэж байсантайгаа адил сандрахгүй тайван хүлээх эсэхийг нь үзье» гээд босож малгайгаа шалан дээр хаяад тасалгааны дунд сараалжны дотор яваа барс мэт нааш цаашаа алхлав. Би ер хөдлөлгүй сууж түүний хэлснийг сонсоход жигтэйхэн олон янзын харилцан адил биш зүйл сэтгэлийг долгилуулж байв.
Зарц хүн ирж морь бэлхэн болов гэсэнд Сильво, миний гарыг чанга барьж бид харилцан үнсэлцэв. Тэр тэргэнд суусан бөгөөд мөн тэргэн дээр хоёр замдаан2 хайрцаг байсны нэгэнд олон гар буу, нөгөөд хогшлоо агуулсан ажээ. Бид салахын мэндийг дахин гүйцэтгэмэгц морьд нь харайлган одов.

II
Түүнээс хойш хэдэн жил өнгөрөв. Миний бие гэрийн байдлыг аргагүй дагаж Н... гэдэг хошуун дахь нэг муу гацаанд шилжин суув. Би гэрийн аж ахуйгаар оролдовч өөрийн урьдын үймээнтэй бөгөөд санах бодох юмгүй явсныг сэмхнээ санаа алдан бодсоор байв. Хаврын ба ялангуяа өвлийн үдшийг ганцаараа өнгөрүүлэн идээших нь над хамгийн бэрхтэй байсан билээ. Тосгоны даргатай ярилцах буюу ажилд мордон явах, эсвэл шинэ барилгыг эргэж тойрон үзэх зэргээр ингэс тэнгэс хийж үдийн хоолны цагийг арай хүргэх боловч бүрий барий болохын цаг би хайшаа яахаа огт үл мэднэ. Шүүгээний дотор, тавиур дээрх цөөн номыг чээжээр мэдэх болов. Гэрийн түлхүүр баригч нярав эмгэн Кириловна мэддэг бүхий л явган үлгэрээ хэлж гүйцээд хөдөөний эхнэрийн дуулах нь миний уйтгарыг хөдөлгөдөг байв. Амталсан жимсний архийг уувал толгой өвдөнө. Бас ч өөрийн биеийг уйдаж гашуудахын эцэст адгийн муу архич болох бий дээ гэж болгоомжлов. Тийм архичийг би харьяат хошуундаа олныг үзсэн билээ. Манай ойр хавьд ярианы ихэнх нь зогисох, санаа алдах хоёроос өөр юмгүй, хоёр гурван тийм архичийнхээс бус айлгүй билээ. Тиймийн тул ганцаараа байсан маань дээр байлаа.
Манай тэндээс дөрөвний газар Б... гүнгийн хатны баялаг эдэлхүүн газар бий боловч, тэнд гагцхүү гэрийн дарга сууна. Гүнгийн хатан... өөрийн газар тариаланг үзэхээр айлчлан ирсэн нь зөвхөн нэг удаа анх эрд гарахын жилд бөгөөд тэгээд мөнхүү газар нэг сараас илүүгүй суусан юм. Гэтэл миний бие шилжин ирж суусан эсэргэн хавар сонсвол гүнгийн хатан нөхрийнхөө хамт зуны улиралд гацаанд ирнэ гэж ярилцав. Үнэхээр ч тэд зургадугаар сарын эхээр ирэв.
Баян айл хөршийн ирэх нь гацаанд суугчдад их эрхэм цаг буюу газрын эзэд тэдэнд зарагдах хүмүүс энэ тухай хоёр сарын урьдаас ярилцаж гурван жил өнгөртөл үргэлжлэн хүүрнэлдэв. Залуу сайхан хөрш эмэгтэй ирнэ гэдэг мэдээ сонсоод би үнэндээ их л сонирхож, тэднийг үзэхийг нэн ч хүлээн ядсаар, ирсний нь дараахи сайн өдөр үдийн хоолны хойно тэр тосгоньг зүг мордож тэдний айл саахалт суугаа хөрш бөгөөд бүхий л эрхийн дор зарагдах зардас болж гэгээн царайтай танилцаар ирлээ гэж уулзахаар очив. Зарц нь намайг гүнгийн өргөөний нэг тасалгаанд удирдан оруулаад миний тухай сонсгохоор очив. Тэр уужим сайхан тасалгааны байдлыг үзвэл аль болох зүйл бүрийн ганган хээнцэр эдлэлээр гоёмсоглон чимжээ. Туурганы тус ном, дэвтэр өрсөн шүүгээ байж, тус бүрийн дээр хүрлээр үйлдсэн чээж хөргийг тавьжээ. Гантиг зуухан дээр том толь байна. Шалыг ногоон цэмбээр хучиж хивс дэвсжээ. Би өөрийн муу гэрийн мухарт сууж, гоё ганган хээнцэр зүйлээс төсөөрөөд бусдын баялгийг хэдий нь үзсэнгүй билээ. Түүнээс миний бие хиртхийн гүнгийн биеийг хүлцэн хүлээх нь даруй хөдөөний хэрэг гуйгч сайдын ирэхийг хүлээхтэй адил. Хаалга нээгдмэгц гучин хоёр насны орчим овортой үзэсгэлэн жавхлан төгөлдөр нэг эр орж ирэв. Гүнтэн надтай хөнгөмсөг бөгөөд найртайгаар учрав. Би зүрх орохыг чармайж урьдаар биеэ таниулахыг хичээсэн авч тэр надаас өрсөв. Харилцан суусны хойно түүний ярих нь эрээгүй болоод эетэй болохуйяа зэрлэгшсэн бишүүрхүү минь төдөлгүй арилж өөрийн байдал ерийн янзанд орж байтал гэнэт гүнгийн хатан орж ирэхэд, харин урьдынхаас улам илүү сэтгэл хямарна. Үнэхээр үзэсгэлэнтэй гуа хатан ажээ. Гүн намайг танилцуулсанд тавиун байхыг хүссэн минь биеэ албадсангүй байдлыг гаргахыг хичээх тутам улам аягүй болсонд над биеэ сэргээн засах чөлөө олгож шинэ танилцсан улстай дасгахын зав өгөх гэж тэр хоёр хоорондоо ярилцан айлын сайн танил хүний адил үзэж ямар ч эрээгүй байв. Тэр завсар би хойш урагш сэлгүүцэн явж ном зургийг үзэв. Зургийг би үл мэдэх авч нэг зураг миний анхаарлыг татав. Тэр зураг Швейцарь орны ямар нэг үзэгдлийг үзүүлжээ. Би түүний сайхан урлагийг гайхсан нь бус харин тэр зураг бие бие дээр туссан хоёр сумны ортойг гайхав. Түүнээс би «Энэ юутай сайн буудсан юм бэ?» гэж гүнгийн зүг эргэн харж хэлэхэд «Тийм ээ!» гээд хариу хэлэх нь «үүнийг маш гайхамшигтай бууч бууджээ. Харин та сайн бууддаг уу?» гэхэд нь би яван явсаар өөрийн төсөөлөх зүйлийг ярьсанд баярлахдаа «зүгээр» гэж хариулаад бас «занг мэдах гар буугаар гучин алхам газраас хөзөр дээр алдахгүй байхаа» гэсэнд гүнгийн хатан их л анхааралтай байдлаар «Нээрээ юү?» гээд «миний нөхөр харин чи гучин алхам газраас хөзрийг онох уу?» гэхэд гүн «нэг цагт» гээд хэлэх нь: «Би үзнэ ээ, би ч мөн буудахдаа тийм муугүй буудаж явсан юмсан. Гэвч гар буу барилгүй дөрвөн жил боллоо» гэсэнд би «Ай, тийм бол гүн еэ хорин алхам газраас хөзөр үл ононо» гэж мүрийцвэл болно. Юу гэвэл гар буу бол өдөр бүр буудах сургууль хийж байхгүй бол болдоггүй юм. Үүнийг би туршлагаар олж мэдсэн хэрэг. Би хороондоо сайн буудагчийн нэг гэгдэж явлаа. Нэгэн удаа буугаа засуулж би бүхэл сар гар буу барьсангүй. Тэгээд эрхэм та юу гэж бодно. Би дахин буудаж эхлэхдээ хорин таван алхам газраас лонх буудахдаа дараа дараагаар анх дөрөв алдсан билээ. Миний дэргэд байсан алиа, хэлэмгий нэг сумангийн дарга «дүү минь, архины лонхонд аймшиггүй халдаж чадахгүй байна уу» гэж билээ. Ер буудах сургууль тасалдуулбал буудаж чадахаа байчдаг юм билээ. Миний олж тохиолдсон хамгийн сайн нэг бууч өдөр бүр хоолны өмнө цөөндөө гурван удаа бууддаг байсан. Тэгж буудахаа тэр хүн хундага архи мэт ёсчлон гүйцэтгэдэг байсан» гэж ярихад гүн, хатан хоёр намайг яриатай болов гэж их л баясав.
Гүн надаас «тэр хүн аль зэрэг бууддаг байсан бэ?» гэж асуув. «Ай түүнийг хэлбэл туурган дээр ялаа суухыг үзмэгц, хатан та мишээж байна уу? Тэнгэр минь, түмэн үнэн. Ялаа үзмэгц Кузькийг гар буу аваад өг гэж хашгирдаг байжээ. Кузька түүнд цэнэглэсэн гар буу авчирч өгмөгц пас хийлгэн ялааг туурганд шигтгэдэг байлаа» гэж ярихад гүн «Энэ үнэхээр гайхалтай. Тэр чухам хэн гэгч вэ?» гэхэд нь би Сильво гэдэг хүн байсан гэхэд гүн «Сильвоо» гээд дуу алдаж суудлаасаа шилжин «Та Сильвоог таних уу?» гэж асуухад би «Гүн еэ, би танилгүй яах вэ. Бид түүнтэй их л дотно байсан. Тэр манай хорооныхонтой ах дүү, нөхөр ханийн адил байсан хүн. Нэгэнт мэдээ сураггүй болсоор одоо таван жил болж байна. Харин, гүн еэ түүнийг таних уу?» гэсэнд гүн «танина. Сайн танина. Тэр та нарт нэг хачин явдлыг ярьсангүй юу?» гэхэд нь би «Тэр, нэг найр дээр ямар нэг балмад хүнд алгадуулсан явдал биш үү?» гэвэл гүн «Тэр хүн тэр балмадын нэрийг танд хэлсэн үү?» гэж асуув. Би «Үгүй, хэлсэнгүй» гээд учрыг нэгэнт мэдээд «өршөөнө үү би мэдсэнгүй... Тэр хүн харин гүн еэ та биш биз дээ?..» гэвэл гүн «Би мөн» гэж сэтгэл машид догдолсон байдлаар хэлэх нь «буудуулсан зураг бол бид хоёрын сүүлчийн учралтын дурсгал юм» гэтэл гүнгийн хатан «Тэнгэр өршөө. Түүнийг бүү яригтун. Би сонсохоос айж байна» гэсэнд гүн «үгүй би ярьж өгье. Энэ хүний нөхрийг хэрхэн хорсгосныг энэ хүн мэдэг. Бас Сильво надаас яаж өшөөгөө авсныг мөн мэдэг» гээд сандлыг ойртуулсанд би тавтайгаар сууж доорхи өгүүллийг талархан сонсов.
Гүнгийн хэлэх нь «таван жилийн өмнө би эхнэр авлаа. The honey moon (балт сар) гэгч анх сард би энэ гацаанд, энд суулаа. Энэ гэрт би нэг насны хамгийн жаргалтай цаг ба олноос онц туйлын шаналгыг үзсэн билээ.
Нэг үдэш бид морь унаж зугаацаж билээ. Эхнэрийн морь эрхчихсэнд айн над цулбуураа өгч хөтөлгөн өөрөө гэрийн зүг явган одов. Би урьдаар хүрвэл манай хаалганы тус аяны тэрэг харагдав. Сонсвол миний тасалгаанд нэг хүн намайг хүлээх бөгөөд нэрээ үл хэлэх боловч зөндөө намайг хүлээж, уулзах хэрэг бий гэнэ.
Би мөн тасалгаанд орвол бүрэг баргийн дотор тоосонд дарагдсан сахал үс нь ургасан тийм нэг хүн зуухны дэргэд зогсон байгаа үзэгдэнэ. Би түүнд ойртон очиж царай зүсий нь танихыг хичээлээ. Гэтэл тэр хүн чичирсэн хоолойгоор гүнтэн намайг танихгүй байна уу? гэв. Би Сильво гэж дуу алдаж учрыг мэдмэгц гэнэт үс минь арзайх мэт болохын зэрэгцээ тэр хүн, буудах ээлж над хоцорсон биш үү? одоо би өөрийн удтал хүлээсэн гар буугийн цэнэгийг гаргахаар ирлээ. Чи бэлхэн байна уу? гэв. Гар буу нь түүний хажуугийн халааснаас цухуйж байлаа. Даруй би арван хоёр алхам газар хэмжээд тэр буланд зогсож эхнэрийг эгж ирэхийн өмнө хурдан буудахыг гуйлаа. Тэр алгуурлана. Бас гал гэнэ. Лаа өгөв. Би хэн хүн орж ирэн хориглуулахгүйн тул үүдийг хаагаад буудахыг дахин гуйв. Тэр хүн гар бууг сугалан авч шагайв. Би секунтийг тоолон... Би эхнэрээ бодлоо... Минут шаналгаатайгаар өнгөрөв. Сильво гарыг буулгаж хэлэх нь гар бууг чий жимсний ясаар цэнэглэсэнгүй минь тоогүй. Сум хүнд биш үү. Бид энэ халз тулаан хараахан биш. Харин аллага шиг санагдана. Би буугүй хүний зүг буу шагайж ер заншсангүй. Дахин шинээр эхэлье. Сугалаа олсон нь анх буудъя гэв. Миний толгой эргэж, зөвшөөрсөнгүй бололтой. Эцэст бид хоёр гар бууг бас цэнэглэж хоёр тэмдэгт цаас хуйлан урьд над цоо буудуулсан малгай дотор нь агуулан сугалахад түрүүлж буудахыг би сугалжээ.
Сильво, хэзээд марташгүйгээр инээн гүн чи шулмын азтай юм гэв. Тэр цагт яаснаа би мэдэхгүй. Яаж тэр намайг тэгүүлснийг мэдэхгүй. Аргагүй буудсан минь, энэ зураг дээр тусав. (Энэ үед гүн цоо буудсан зураг өөд, хуруугаараа заан нүур нь час улайжээ. Хатны царай алчуураасаа цайвтар зэвхий болжээ. Би бас тэсгэлгүй дуу алдав.)
Гүнгийн үргэлжлэн ярих нь, тэнгэр өршөөж би буудаад алдсан билээ. (Тэр үед Сильвогийн байдал үнэхээр хиртхиймээр байж) над уруу бууг шагайв. Гэнэт хаалга нээгдэж Маша орж ирээд уйлан орилон намайг хүзүүдэн унав. Түүний ирэхэд миний хамаг зориг орж «амраг хонгор хүү минь бид хоёрын тоглож байгааг чи мэдэхгүй байна уу? Юунд ингэж айв. Чи! Гарч нэг шаазан ус уугаад бидэн дээр орж ир. Би чамайг хуучин сайн нөхөртэйгөө танилцуулна» гэтэл Маша, бас ч хараахан итгэхгүй «миний нөхрийн хэлж байгаа үнэн үү?» гэж аймшигт Сильвогийн зүг харж, «та хоёр тоглож байгаа үнэн үү?» гэж лавлан асуухад «Сильво, «хатаан, энэ хүн ямагт надаар тоглож байдаг юмаа. Нэг удаа намайг алгадаж тоглосон. Бас миний малгайг цоо буудаж тоглосон. Сая намайг буудаж алдан тоглов. Одоо миний ч тоглох дур хүрч байна» гэж түүний дэргэд намайг буудахаар шагайв. Маша түүний хөлийн өмнө мөргөн унав. Би «Маша бос! Яасан ичгүүртэй юм бэ?» гэж галзуу мэт хашгиран Сильвогийн зүг «эрхэм та харин хөөрхий эмэгтэйгээр наадам болгохоо татна уу? Та буудна уу? Үгүй юу?» гэсэнд Сильво, «би буудахгүй. Үүгээр ханав. Би, чиний сандарсан айсныг үзлээ. Чамаар өөрийгөө буудуулж үзлээ. Үүгээр би ханалаа. Чи намайг дурсаж байгаарай. Чиний биеийг гэмших сэтгэлд чинь тушаасугай» гээд гарч одтол хаалганы тус зогсож миний буудсан зураг тийш эргэн хармагц бараг шагайлгүйгээр түүнийг буудаад алга болов. Эхнэр муужирч унаад гэрийн олон, Сильвоог аймшиггүй тогтоон халдахгүй гагцхүү имээх ажээ. Тэр хүн гадна саравчнаа гарч улаачийг дуудан, намайг ухаан орохоос өмнө явчихжээ» гээд гүн дуугүй болов. Анхандаа ихэд гайхаж байсан үлгэрийн эцсийг би ингэж олж сонслоо. Түүний хөлөг сайн эртэй би дахин учирсангүй. Сонсвол Сильво Александр Ипсилантийн самууны үед этерийн3 баг цэргийг удирдан яваад, Скуляний байлдаанд4 алагдсан гэнэ билээ.

Тайлбар
1 Владимир Петрович Бурцов бол тэр цагийн нэрд гарсан зугаа цэнгэл хөөцөлдөгч морин цэргийн хүн, түүнийг Денис Давыдов 1804 онд бичсэн шүлэгтээ тод дүрсэлсэн байдаг.
2 Орос хэлэнд чемодан гэдгийг монгол хэлэнд эртнээс замдаан гэдэг байжээ (орчуулагчийн тайлбар)
3 Молдав, Валахи ба Море нутагт 1821 онд түрэгийн эерэг гарсан бослогыг удирдан байсан грекийн үндэсний хувьсгалт байгууллагад оролцогсод
4 1821 оны 6-р сарын 17-нд энэ тулалдаан болжээ.

Бас нэг марзагнал

2010-05-17T07:56:00.001+02:00

Хэрэв таны машин:

Нэг болон зургаагийн тоогоор эхэлсэн бол Даваа гаригт хөдөлгөөнд оролцохгүй.
Хоёр болон есийн тоогоор эхэлсэн бол Мягмар гаригт хөдөлгөөнд оролцохгүй.
Гурав болон долоогийн тоогоор эхэлсэн бол Лхагва гаригт хөдөлгөөнд оролцохгүй.
Дөрөв болон наймын тоогоор эхэлсэн бол Пүрэв гаригт хөдөлгөөнд оролцохгүй.
Тав болон тэгийн тоогоор эхэлсэн бол Баасан гаригт хөдөлгөөнд оролцохгүй.

гэнээ.

Эх сурвалж энд

Өвөөгийн тухай дурсахуй буюу “Өвөөгийн яриа”-ны эхлэл

2010-03-06T00:44:00.011+01:00

Өвөөгийнхөө тухай бичиж байсан нэг бичлэгээ оруулъя. Уг нь нилээн дээр эхэлсэн юм. Өнөөдөр харсан чинь сэдэвчилж оруулахгүй бол маш их юм байгаам байна гэж санагдаад, тэгээд “Өвөөгийн яриа” гэсэн булан нээе гэж бодлоо
Миний өвөө /ээжийн аав/ Өөхийн Цэдэндорж 1920 -1923 оны орчимд одоогийн Төв аймгийн Эрдэнэ-Сант сумын нутаг Булагт гэдэг газарт төрсөн байна. Бага насныхаа тухай бидэнд /магадгүй би анзаараагүй байх/ нэг их ярьж байгаагүй юм. Би амьдралых нь түүхийг ч нэг их сонирхдоггүй өвөө маань ч нэг их ярьж өгдөггүй байж. Мань мэтэд юугаа ч ярих вэ дээ. Өвөө маань цэх шудрага зантай, зоримог, шийдэмгий, ажилч хичээнгүй, хээгүй гээд хүний сайхан чанар бүгдийг л шингээсэн сайхан буурал байлаа. Өвөөгийн тухай миний мэдэх юм гэвэл өвөө маань насаараа монгол гутал урлаж, өөрийн хийцийн олон сайхан гуталаар олон хүнийг баярлуулж явсан буянтай хүн байж дээ. Өвөөгийн хийсэн гуталыг бөхчүүд их өмсдөг байсан гэсэн. Яагаад гэвэл өвөөгийн маань хийсэн гутал жийхэд задардаггүй байж. Гуталаа хийдэг өөрийн гэсэн технологитой. Гутлынхаа түүхий эдээс бусад бүх зүйлийг гараараа хийдэг байсан юм. Багажаа хүртэл хийсэн гэж байгаа. Монгол гутал урлахад хамгийн хэцүү нь гутлын хоншоор нь гэж хэлдэг байсан. Угалзаа нарийн мяндсан утасаар оёно. Бусад хэсэгийг нь бүдүүн мяндсан утасаар оёно. Түүнийгээ бэлдэхдээ мяндсан утасаа томж байгаад замын хараар бүрж бэлэн болгоно.

Манайд Цэрэн аварга их ирдэг байсан юм. Би ч жаахан хүүхэд юугаа мэдэхэв. Нэг их том улаан хүн ирнэ. Дээлийнхээ энгэрээс пиво, архи гаргаж ирээд л уугаад байдагсан. Би гайхаад хаанаасаа ингэж гаргаж ирээд байнаа гэж боддог байж билээ. Одоо бодохнээ дээлийнхээ бүсэнд хавчуулчихаад л суугаад байдаг байсан юм билээ. Нухаж зовоодоггүй л байсан юм бх даа. Тэгээд л өвөөтэй маань хууч хөөрөөд л баахан бөх яриад л. Тэр тэгээд энэ ингээд л гээд ярих. Их л нарийн ширийн юм ярьдаг байсан шиг байгаан. Өвөө маань Мөөеө аваргатай их сүрхий байсан гэсэн. /аваргаас асуувал мэдэх л байхдаа. Энийг уншиж байгаа спортын сэтгүүлч байвал мөөеө аваргаас нэг асуугаад өгөөрэй гэж гуйх байна/. Нэг нутаг усанд төрсөн болохоор их л дотно байсан гэнэ лээ. Би амьдралдаа хоёр удаа л ухаанаа алдтал ууж үзсэн гэж ярина. Нэг удаа Мөнхбат аваргатай тэгээд хэдэн бөхчүүлтэй л гэж ярих. Тэр үед хэн нь хэн бэ гэдэгийг сайн мэддэггүй байсан байх л даа. Чингэлтэйн дэлгүүрээс аварга бид хэд нэг авдар архи аваад ууж билээ. Худалдагч нь шилгүй өгөхгүй гэсэн чинь, ах нь удаахгүй уучихаад аваад ирье гэж хэлээд авч байж билээ гэж хэлээд их хөхөрдөгсөн. Би таван шил архи ууснаа л мэдээд байдаг. Дараа нь яаж гэртээ ирснээ санадаггүй. Тэгсэн чинь Мөнхбат намайг хүргэж өгчихөөд яваад өгсөн байна лээ. Бөх хүн болохоор архи сайн даадаг байсан байх гэж ярьдаг байж билээ. Сүүлд Мөөеө аваргын тухай онигоог сонсоод өвөө минь тэр үед хамт байж дээ гэж бодож байсан юм. За тэгээд наадамд хэнтэй хэрхэн барилдсан гээд л их сайн ярина. Баянмөнх аваргатай барилдсан барилдаанийг их сонин, жаахан будлиантай болсон гээд л. Өвөө мэдээж Мөөеө аваргын талд . . .

Хааяа үеийхээ өвгөчүүлтэй ууж халахаараа их гоё гоё яринаа. Тухайн үедээ сонсож л байдаг зүйл шиг санагддаг байсан хирнээ одоо ерөөсөө санахгүй юм. Ан ав хийсэн тухайгаа, залуудаа яаж хөглөж явснаа, бөхчүүдтэй архи ууснаа, мөрийтэй тоглосоноо, бэртэж гэмтсэнээ, хагалгаанд орсноо гээд л ярьж өгнө дөө.

Нас нилээн дээр гарсан хойноо л надад хүүхэд насныхаа тухай бага сага ярьсан юм. Аав маань лам хүн байсан гэж ярьж байсан. Бага байхад нь хүнд өргүүлсэн гэнэ, тэгээд юмны наадах цаадахыг ойлгох болсон насандаа хааяа очиход нь хөөгөөд явуулчихдаг байсан гэнэ. “Одоо бодоход их л ухаантай хүн байж дээ. Тэр үед цаг хэцүү болохыг мэдээд намайг хэргээр өөрөөсөө холдуулж байсан юм шиг байна лээ” гэж сүүлд ярьж байсныг нь тодхон санаж байна. Бодвол нөгөө айхтар хэлмэгдүүлэлтийг хэлсэн биз дээ. Тэгээд арван зургаан настайгаасаа монгол гутал хийж сурсан гэж байгаан. Та хэнээр гутал хийлгэхийг заалгасийн гэж нэг удаа асуухад өвөө нь өөрөө оролдсоор байгаад л сурсын гэж байсан.

Ач нарыхаа дундаас надад их л хайртай байсан санагддаг. Батсайхан, Пүүжээ 2-ийг их загнана. Гэхдээ би өвөөдөө загнуулдаггүй гэж омтгойрч байсангүй. Өглөө хамгийн эрт би босно. Намайг эрдэмтэй хүн болно гэж боддог, итгэдэг ч байсан байх.

Нойронд сэргэг

номонд мэргэн

дайнд баатар

далайд усч,

үйлэнд уран

үгэнд цэцэн

хуриманд цовоо

хуульд шударга гэж ирээд л намайг магтдаг байж билээ.

Намайг /хадам / ээжийнхээ сүнс гэж их итгэдэг. Бага байхдаа би тэр хүний бүх юмыг нь таниж минийх гэж хэлдэг байсан гэсэн. Тэр юмсых нь дунд нэг хэвийн боовны хэв байх. Өвөө маань цагаан сар болгоноор тэр хэвээр надад нэр зааж хэвийн боов хийдэг, сүүлд өөрөө хийхээ болих хүртэлээ л хийдэг байж билээ. Хожим тэр хэв нь манай хамаатнууд дотороо багачуулд зориулсан хэвийн боовны брэнд болсон доо. Тэр хүн их наадамч наргианч хүн байсан гэнэ лээ. Тэгээд би хойд насандаа эр хүн болж төрнө. Охиндоо л очих байх гэж ээжид маань хэлсийн гэнэ лээ. Би бага байхдаа өвөөгийнхөө архиний шавхрууг хөнтөрчихдөг бацаан байсан гэсэн. Яах ийхийн зуургүй хусдаг байсан гэжүгаа. Нэг өдөр өвөө маань за миний хүү нааш ир хоёулаа архи ууя гэсэн гэнэ. Тэгээд хоёр хундаганд архи хийгээд нэгийг нь надад нөгөөг нь өөртөө барьж. Би тэгсэн чинь “би чамтай архи хувааж ууж л явлаа ” гэж хэлсэн гэжуга. Тэгсэн чинь манай өвөө ээжийн сүнс гэж итгэсэн гэж надад хэлж байсан юм.

Би 4-8 нас хүртэлээ өвөөгийнхөө гэрт амьдарсан юм. Намайг ер нь загнаж байгаагүй санагддаг. Би өвөөгийхээ нурууг мааждаг байлаа. Миний хүү нуруу сайхан мааждаг. Хайртай хүн л загтнасан газарыг олдгийн гэж намайг магтдаг байж билээ.

Уруудахад унтах идэх өөдлөхөд санах сэрэх гэж их хэлнэ. Өвөө маань өглөө их эрт сэрнэ. Залуудаа үүрийн үнэгэн харанхуйгаар босоод адуундаа явна. Ер нь нар хөөрсөн хойно босож байгаагүй гэж ярих. Муу эмээ чинь л их ядардаг байсан байхдаа гэж хэлдэг байсан. /Эмээгийхээ тухай дараа бичнээ./

Нойрмог, унтаа хүнд их дургуй. Хүн нойргүй, эрт боссоноос болж үхдэггүй юм шүү, эрт унтаж эрт босох хэрэгтэй, харин нойргүй, хоолгүй явж болохгүй гэж ярьдаг. Энэ зурагт гэж юмыг үзээд унтахгүй юм гээд их дургүй. Сүүлд л “одоо л би нар гартал унтдаг болж байна” гэж байж билээ.

Үргэлжлэл бий . . .

сар шинэдээ сайхан шинэлээрэй.

2010-02-13T00:07:00.003+01:00

Зээ, XVII жарны "Тийн урвагч" хэмээх төмөр бар жилдээ ард түмний маань санаа сэтгэл тайван, ажил хөдөлмөрийн бүтээл арвин, авилга багатай, авлага ихтэй байж, улс Монгол орон маань өөдлөн дэвжих болтугай гэсэн өлзийтэй ерөөлийг өөд өөд нь өргөн дэвшүүлээд дараах сайхан аялгуугаар мэндчилгээ дэвшүүлье.

Зүйр үгсийг гуйвуулахуй

2010-02-10T22:33:00.007+01:00

Найзуудаа их санаж байна шүү. Найзуудтайгаа наргиа болгож ярьдаг хэдэн үгсийн сийрүүлмээр санагдаад. Заримыг нь мартжээ.

Хамаргүйгээс аальгүй нь дээр.

Нийт нь нэгийн төлөө

Нэг нь лаг амиа.

Хүн ахтай

Ах нь лаг саак.

Шулуунаас нялуун нь дээр

Зүгээр суухаар зүлгэж суу

Зүлгүүр олдохгүй бол зүгээр суу

Нэг хэмжиж долоо огтол.

***

Даян дээрхийн бөө Санжаа зайран

2010-01-30T09:59:00.009+01:00

Үүнийг уншаад энэ бичлэгийг оруулмаар санагдлаа. Сүүлийн үед бөө нарын тухай элдэв яриа ихээр гарах болсон билээ. Нээрээ энэ бөө нар дэндэж байна шүү. Саяхан хүртэл манай хадам дүүг бөө болгоно энээ тэрээ гээд бөөн юм болсон юм. Ингээд "Тунгалаг тамир" романаас хулхи бөөгийн тухай бичсэн энэ хэсэгийг та бүхэндээ сонирхуулъя. Энэ зохиол дээр гарч байгаатай адил зүйл яг одоо бас болж байгаа юм шиг санагдаад байгаан.

. . . Ширүүхэн довтолж ламын гэгээний нутгийг өнгөрөв. Морьд нь баахан сульдаж, газар хороох нь улам бага болж явтал гадна нь өдий төдий хүн бужигнасан хоёр эрээн майхан харагдав. Майхныг тойрон чөдөртэй, тушаатай морь тэмээ энд тэндгүй идэж байв. Очихоор шийдээд олон морь уяатай зэл уяан дээр бууж майхныг чиглэн явтал тэртээ идэж байгаа ижилхэн хоёр хар морь нүдэнд нь тусав. Ямар сайхан морь вэ гэж бодоод бага эрээн майханд оров. Өдий төдий хүн хоол идэж, айраг ууж байжээ. Төмөр бүгдийн амрыг эрж, баганын орчим суув. Нутаг ус нэр алдраа асуулцсаны дараа Төмөрт хоол, айраг өгөв. Идэж уух юм нуур далай шиг бялхсан энэ майханд сууж байхдаа даян дээрхийн нэртэй бөө Санжаа зайран гэдэг явж байгааг мэдлээ. Манай зайран багшийн ид шид хязгааргүй болохоор амьтанд тусалж явна. Нутгаас бид хоёр, гурван морьтой гарсан юмсан. Одоо юмаа ч авч явж чадахгүй болох нь. Зайран нь чадалтай болохоор барьц нь их байх гэж нэлээд согтуу нэг хар хүн хэлэв.

Xүмүүc энэ зайраны ид шидийг шагшин байж ярих зуур Төмөр гэдэс гаран цадаж аваад хормойгоороо тосоо арчих зуур майхны амаар харвал зэрэгцэн идэж байгаа хоёр хилэн хар морь наранд гялтганан улам ч сайхан харагдав. Оройн нар түмэн алтан утсаараа цэлмэг тэнгэрийн өрнө хаяаг нэвтлэн шагайсаар жаргаж эхлэв. Тэр шөнө Төмөр хоёр хар морийг хулгайлж аваад модонд уяж, үд өнгөрөхийн үед майханд эргэж ирвэл бөөн үймээн болж байв. Орой од түгэхийн үед хоёр хар морь авсан хулгайчийн зүрхийг суга татан иднэ, авсан муу хулгайч морьд авчирч өгвөл зайран багш ивгээж нохойн амийг өршөөн нигүүлсэнэ. Өнөө орой зайран багш хулгайчийн зүрх сугалахад ирцгээгээрэй гэж нэг хүн өндөр дуугаар зарлаж байв.

Ид чадал нь багтаж ядсан cvpxий бөө нарын тухай сүртэй яриа олныг сонссон Төмөрт энэ үг баяртай сэтгэл төрүүлсэнгүй. Энэ чинь зүрхий минь үнэхээр идчих юм биш байгаа даа. Бөө нар cvpxий арга чаргатай гэж ярьдаг гэж бодогдоно.

Гэтэл «Засагт ханы цахиур Төмөр бөөгөөс айгаад авсан хоёр морио авчирч өгсөн гэнэ билээ» гэж шуугин ярих шившигтэй яриа сэтгэлд нь орж ирлээ.

Том эрээн майхнаас Санжаа зайран гарч ирлээ. Шувтан мөртэй туранхай нам биетэй, тогтож ядсан хурц нүдтэй, үзүүрт нь цагаан сур сүлжсэн алаг цоо бууралтаж яваа гэзэгтэй, дөч орчим насны хар хүн ажээ. Хөх дээл дээр хүрэн бүc ороогоод мөнгөн хэт билтэй хутга зүүжээ. Энэ хүн хорин насандаа бөө болж, ан хийгээд буцаж явахад нь модны цоорхойд идэж байсан хоёр үхрийг хараад эрсэн эзэн нь мэргэлүүлснийг олж өгснөөр алдаршжээ. Гэхдээ тэр хоёр үхрийг урьтаж үзээд дараа нь олж өгснөө аль хэдий нь мартсанаар барахгүй харин ид шидээр олж өгсөн юм шиг бодож явдаг ажээ. Одоо бол хүнийг буудах, сэлэмдэх зэрэг түмэн зүйлийн ид шид үзүүлдэг болжээ. Ингээд хаа заль хэрэглэж, хаа ид шид хэрэглэж байгаагаа өөрөө ойлгохоо больсон хүн юм. Хүмүүс түүний хойноос хуйлран дээлийн хормой, гутлын өлмий зэрэг хүрсэн газар бүхнээс адис авч байв. Хүрэн жинстэй нэг хүн зайрантай уулзаж юм хэлэв.
- Бор зүрхий нь булгилуулж байгаад хүртэж орхино гэж зайран чанга дуугаар хэлээд их л бардам инээв.

«Чадалтай юм бол чи миний зүрхийг эсвэл би чиний морийг» гэж Төмөр сэтгэлдээ шивэгнэв. Тэгээд орой болж ертөнцийн хар бүрээс таглан харанхуйлах үед зайран их майхандаа түмэн уулын савдаг дуудан хулгайчийг сүртэй хараалаар зүхэн занаж дөвчирхөж гарлаа. Холбоогоо шажигнуулсан тал хэнгэрэг нь эхлээд жигд дуугарч байснаа сүүлдээ үргэлжилсэн хоёр цохилтоор түжигнэж эхлэв. Бөө хэнгэргээ хаяж босоод майхны орой руу үсрэв. Тэгээд буцаж суудалдаа суухдаа ямар нэгэн юм гартаа барин шал шал хийтэл идлээ. Том гэгчийн тосон дэнгийн гэрэлд харвал зайраны завьжаар цус цувж, цус болсон хоёр гар нь чичирч байлаа.

- Хулгайч цаашаа харлаа, бурхан минь
- Уушги зүрх хоёрыг нь зооглож орхилоо шүү
- Ийм чадалтай хүн байх гэж
- Муу хулгайчийн хохь нь доо
- Хэлээд яахав. Үхэл нь ирж дээ гэх зэрэг хүмүүсийн шивнэлдэн ярих дуу сонсогдов. Төмөрийн цээж нь хөнгөн болчихсон ч юм шиг, хатган өвдөж байгаа ч юм шиг санагдав. Төмөр амьсгаа давчдан дотор нь эвгүй болоход майхнаас гарвал дорнод уулын оройгоос том гэгчийн сар салж ядан мандаж байв. Шөнийн жихүүн хүйтэн салхи хацар руу нь үлээж бие нь жирс жирс гэлээ.

- Үхсэн хүнд сүүдэр байдаггүй юм гэнэ билээ гэж бодоод сүүдрээ харвал хэвээрээ байв. Шууд уяан дээр очив. Чөтгөр болсон юм боль морь үргэх байх гэж бодоод мориндоо хянамгай ойртвол морь нь огт хөдөлсөнгүй. Мордоод явахдаа дахин дахин сүүдрээ харж байв. Хүйтэн хөлс нь чийхран, дахин дахин хэнхдэгээ барилан явсаар майхнаас нилээд холдоод «үхсэн хүнд мөр байдаггүй юм гэдэг» гэж бодоод бууж шавар дээр гишгэвэл бас л байлаа. Гутлаа тайлж байгаад хүртэл үзсэн боловч мөртэй байлаа.

Магнайнхаа хөлсийг ханцуйгаар арчин, мордоод цааш явсаар хоёр морио уясан газар ирвэл бат бэх уяатай хэвээрээ хамраа тачигнуулан зогсож байв. Ам нь цангаж хоолой нь хатсаныг сая мэдэж ойролцоо байгаа жижигхэн горхиос түрүү урагш харан хэвтэж байгаад баахан залгилав. Тэгээд нэг хар морийг нь эмээллэж унаад гурван морио холбон хөтлөөд дорно зүгийг барин хатируулж явахдаа байн байн тачигнатал инээн нойронд дарагдсан харанхуй ертөнцийг сэрээж байв. . .

"Галуу дагасан гайхамшигт аян" хэмээх номноос

2010-01-21T21:26:00.008+01:00

Миний гарт 1964 онд хэвлэгдсэн Лагерлөф Селма-гийн зохиол "Галуу дагасан гайхамшигт аян" хэмээх ном байна. Уг номыг бичгийн их хүн Б.Ринчин гуай монголчилжээ. Уг зохиолыг би хүүхэд байхдаа унших гэж боддог байсан боловч тухайн үедээ олж уншиж чадаагүй. Хожим манай хадмын номон дунд байхад нь олж авсан юм. Тэгээд саяхан охиндоо уншиж өгөх гэж зориуд захиж авчруулсан билээ. Харин охин маань арай бага байгаа юм уу эсвэл орчин үеийн хүүхдүүд иймэрхүү үлгэр домгийн зүйл сонирхохоо болисон уу ямар ч байсан миний бодсон шиг тэгэж их шимтэн сонирхсонгүй. Тэгээд гэнэт оршилыг нь блогтоо тавимаар санагдаад өнөөдөр оруулж байгаа минь энэ.

Галуу дагасан гайхамшигт аян

Эрдэм сурахын их зам нээгдсэн Монгол ардынхаа олон багачуулд үзэн сонирхдог хэмээн Шведийн нэрт зохиолч Лагерлөф авгайн алдарт энэ үлгэр туужийг монгол аялгуунаа буулгаж өсвөрийн олон багачуулыг эх хэлэндээ хайртай, эрдэмтэй хүмүүс болтугай гэж ерөөл тавилаа.

Өвгөн орчуулагч нь

ОРШИЛ

Чихэну чимэг болсон аялгуу сайхан монгол хэл
Чин зоригт өвгөд дээдсийн минь өв их эрдэнэ
Сонсох бүр яруу баялгийг гайхан баясаж
Сод их билэгт түмэн юүгээн бишрэн магтмуу

Манай улсын олон түмэн багачуул, ном үзэн сонирхох нь их болж, зохиогч орчуулагч нар олон бага уншигч нарынхаа хүслийг хангахад хүч хүрэхгүй болж байгаа нь нэг бодохунаа баярламаар, нэг бодохунаа гунимаар. Баярлах нь, манай багачуул ном үзэх ийм дуртай болсонд нь магнай тэнийн баярлаж байна. Гуних нь, тэр олон сайхан уншигчдын номын цангааг гаргаж, ядахдаа сар бүр ширээн дээр нь нэг шинэ ном тавьж чадахгүйг бодоход гуним ажээ.
Ероп зүгт Шведийн зохиогч Лагерлөф Селма гэдэг авгай, Швед ардын үлгэр домгоос сэдэвлэж бичсэн олон сайхан зохиолоос орос хэлэнд товчилсхийж орчуулсан нэгэн дэвтэр тэр жил олж аваад, манай монголын олон багачууд үүнийг монголоороо үзвэл юутай сонин сайхан байхсан бол гэж хэдийн бодовч бичих орчуулах зав олдож өгөхгүй он удлаа. Энэ завсар хот хөдөөгийн олон залгамжлагч багачууд надад улаан бүчээ халуун сэтгэлээр зүүж өгсөнд, хэдийгээр миний зав чөлөө үнэхээр муу, нэг насаараа цуглуулан, судалсан зүйлээ өөрийн мэргэжлийн хувьд бичиж амжихсан гэж, амрах цагаа хасаж, ажиллах цагаа сунгаж оролцох боловч, монголынхоо олон багачуулд гэж идэр насандаа Сетон Томпсон, Андерсен, Арабын мянга нэгэн шөнийн үлгэр зэргээс орчуулсан дээрээ, өтлөх насны үес, жаргах нарны цаг, бас нэг үлгэр тууж орчуулж үзэхээс дээ. Хүүхэд, багачуулын урманд нь нэг сонин зохиолоос танилцуулж, сонирхох номын нь тоонд нэгийг ч гэсэн нэмж өгөхөөс дөө гэж бусад юм бичих цагаасаа хасаж, мөн Хөвсгөл, Булган аймгаар энэ хар бар жилийн зун аман аялга, аман зохиол, угсаатны зүйн шинжилгээний ангитай явах зуур, сумын зочид буудалд өглөө орой нь бичиж орчууллаа. Энэ ном Скандинавын хойгийн швед ардын аман зохиолын амтат сэдэвтэй танилцахад сонин тул улс монголын соёлын эзэн болох хувьтай багачуудаас гадна, миний үеийн өвгөд өтгөс ч гэсэн, хүүхдийн ном гэж хойш тавихгүй, барин тавин үзвэл сонин байж магадгүй гэж, өөрөө сонирхсон үзсэний хувьд бодож, үсэн буурал өтгөс ч ач нарынхаа хамт сэтгэл сэргэн баясаж уншаасай гэж товч энэ оршил бичлээ.

Б. Ринчен доктор профессор

Улаанбаатар, 1962 он, хар бар жил

Үнэн марзан юм аа. Юу ч гэхэв дээ.

2010-01-07T18:03:00.008+01:00

Ийм нэг марзан мэдээ олж уншлаа. Хэлэх ч үг алга даа. Марзан, марзан юман дээр нь тайлбаруудаа бичээд бичээд явчий.

Халтиргаа гулгааны “буруутан” автомашины яндан гэв

Жил жилийн өвөл халтиргаа гулгааны асуудал үүсдэг ч энэ жилийнх шиг ингэж мөсөн гулгуурын талбай мэт болж байсангүй. Нийслэл хотод цас орох нь бага байгаа ч халтиргаа гулгаа хэрээс хэтэрч, хүүхэд хөгшид гэрээсээ гарахаас ч төвөгшөөх боллоо. Халтиргааг багасгахад сая сая төгрөг зориулсаар байгаа ч үр дүн муутай байгаа нь автомашинуудын яндангаас гарч байгаа уснаас шалтгаалж байгааг мэргэжлийн байгууллагууд тогтоожээ.

/Яасан мундаг байгууллагууд, яасан мундаг мэргэжилтнүүд вэ/
Нийслэлийн захирагчийн ажлын албаны Орчны бохирдол хог хаягдлын менежментийн хэлтсийн мэргэжилтнүүдийн судалснаар нэг автомашины яндангаас өдөрт дунджаар 500 грамм ус ялгарч байдаг ажээ. Нийслэлд бүртгэлтэй 140 мянган машины 100 мянга нь хөдөлгөөнд оролцдог гэвэл өдөрт таван тонн ус зугуухнаар зам дээр асгарч байгаа гэж тэд үзэж байна. Тиймээс холбогдох байгууллагуудтай хамтран нарийвчилсан судалгааг дахин хийж, үр дүн нь эерэг гарвал автомашины янданд ус тосдог сав байрлуулахаар болсон байна. /хахахаха. Тэгээд өдөржингөө тоссон усаа орой нь гэртээ оруулж хайлуулж асгаад өглөө нь тэр саваа марталгүй авч гарч яндандаа өлгөнө шүү. Иймэрхүү янзаар 2 сарын дараа мөстлөг бүрэн зогсоноо. /

Харин хайлуулагч бодис, элс, давсыг энэ сардаа хангалттай хүрэхүйцээр нөөцөлжээ. /Тэр хайлуулдаг бодис гэж ямар юм байна. Энэ бодис нь манайх шиг хуурай, хүйтэн өвөл болдог газар хэрэглэдэг эд биш л болов уу. Европ, эсвэл япон шиг нойтон цас ордог газар л хэрэглэдэг байж таарна./ Одоогийн байдлаар хайлуулагч бодис 100 тонн, давс 120 тонн, элс 300 шоо метрийг нөөцлөөд байгаа ажээ. Хотын аль ч дүүрэгт хайлуулагчийг гуч машины тэвшин дээрээс хүрздэн цацаж байхыг харж болно. Болхи гэхэд дэндүү болхи харагдах үүнээс өөр арга байдаг эсэхийг тодруулахад “Хайлуулагч бодисыг цацдаг зориулалтын машин зургаа бий. Гэхдээ машинаар цацвал бидний нөөцөлсөн бодис хаанаа ч хүрэхгүй. Зориулалтын машин их хэмжээгээр цацахаас гадна хүчтэй цацдаг учир машинууд руу үсэрч бохирдуулах, хонхойлгох, будгийг нь халцалж зурах зэрэг эрсдэлтэй тул гараар цацаж байгаа” гэсэн юм. /Уг нь зориулалтын юмыг зориулалтаар нь л ашиглах хэрэгтэй шдээ. Тэгэхгүй тэгээд тэр машинаар нь яах гэсийн болоо/Хайлуулагч бодисыг тонн тутмыг нь 590 мянган төгрөгөөр импортлон авдаг болохоор арвилж хэмнэхээс аргагүй гэнэ. /Хэн нэгний бохир бизнес гэдэг нь тодорхой л байна шд. 100 тн бодис гэж бодоход овоо юм унах нь ээ. Тооцоог нь хийхэд толгой хүрэхгүй шинжтэй / Түүнчлэн халтиргаанаас хамгаалах бодисыг машины хөдөлгөөн татарсан өглөө үдшийн цагаар цацах саналыг хотын удирдлагууд хэлж байсан ч энэ нь боломжгүй зүйл ажээ. Учир нь уг бодисыг өдөр нартайд цацвал хайлуулах чанар нь илүү байдгаас сүүдэр газрын мөстөлт арилахгүй байна гэсэн тайлбарыг мэргэжилтнүүд хэлж байна. /хахахахаха. Цэцэрлэгийн хүүхэд ч ийм юманд хууртахаа больсон цаг шүү дээ./ Зөвхөн хотын төвөөрөө, тэр дундаа төрийн ордон, хотын захиргаа хоёрыг тойруулаад давс, бодис цацаад байна гэсэн иргэдийн гомдлын хариуд “Үнэхээр тийм алагчлал байхгүй. Бүхий л замд цацаж байгаа. Гэтэл өгсүүр болон сүүдэр талын замуудад цацсан бодисын үр дүн муу байгаагаас хүмүүст тийм сэтгэгдэл төрж байхыг үгүйсгэхгүй. /Нэртэйгээр нь, сүүдэр талдаа зориулсан хайлуулагч бодис импортоор оруулж ирэх шаардлагатай тэдэн төгрөгний төсөв хэрэгтэй гээд нэхээч/ Өнөөдөр л гэхэд Баянхошууны хөтөл, Чингэлтэй, Хайлаастын замд хайлуулагч цацлаа. Баянзүрх дүүргийн Дамдинсүрэнгийн гудамжны зам, Өнөр хорооллын арын зам, 3,4 дүгээр хорооллын дэнж дээрх гэр хорооллын өгсүүр замын мөстөлт арилахгүй байна” гэсэн хариу өглөө.

Д.Цээпил

Шинэ жилийн мэнд хийгээд JK Wedding Entrance Dance

2009-12-31T09:55:00.002+01:00

Ирж буй шинэ ондоо аз жаргалтай, амжилт бүтээлээр дүүрэн, эрүүл энх байхыг хүсэн ерөөе.

Ингээд youtube-ээс гаргасан энэ оны хамгийн их үзэгчтэй видеонуудын нэг JK Wedding Entrance Dance видеогоор мэндчилгээ дэвшүүлье.

Something Stupid - Frank Sinatra

2009-12-10T13:40:00.001+01:00

УИХ- хип хоп

2009-11-28T11:09:00.001+01:00

Улс тунхагласны баярын мэнд хүргэе

2009-11-24T20:56:00.002+01:00

Маргааш болох улс тунхагласны баярын мэндийг уншигч та бүхэндээ урьдчилан хүргээд хүн бүрийн мэдэх дараах шүлгээр баярын мэнд хүргэе.

Дэндэвийн Пүрэвдорж

Тусгаар тогтнол

Ханат цагаан гэрийн од хийморийн тоонон дээр
Хасаг халуун тулганы омог дөрвөн тотгон дээр
Хан Алтай аавын онгон тэргүүн оргил дээр
Хатан Сэлэнгэ ээжийн, одод орчих мандал дээр
Тусгаар тогтнол чамайг
Тунхаглан бичнэ би

Ганган улаан тэмээний зогдор дэвсэх тэшил дээр
Гантай мөнгөн хэтний зоолог тээх тээгэн дээр
Галбын халуун говийн хулан ангах ээрэм дээр
Гантиг чулуун хясааны янгир халих элгэн дээр
Тусгаар тогтнол чамайг
Тунхаглан бичнэ би

Хүж дурдан бүсний ташаа дарах нугалаан дээр
Хүрэл манан хөөргөний даалин дарах наргиан дээр
Хүйсийн шүүдэр буусан уулын гацаа бууцан дээр
Хүннү дээдсийн тамгалсан улбаа гархин буурин дээр
Тусгаар тогтнол чамайг
Тунхаглан бичнэ би

Ширмэн төмөр дөрөөний шивээ зурах тавган дээр
Шижир алтан ээмэгний шигтгээ чимэх гархин дээр
Шинийн хоёрны саран хаяарч шингэх тэнгэр дээр
Шинэ нялх ногоо ханшиж задрах газар дээр
Тусгаар тогтнол чамайг
Тунхаглан бичнэ би

Аавын мөнгөн хазаарын найман цэнгийн товруун дээр
Азын алаг мэлхийн наян нэгэн шагайн дээр
Алиахан саарлын унага хөллөн тэнцэх нуга дээр
Ангирын хоёр дэгдээхэй хөвөн цэнгэх нууран дээр
Тусгаар тогтнол чамайг
Тунхаглан бичнэ би

Индэр улаан галын цац бадман дөлөн дээр
Ижил хоёр загалын цацаг шанхан дэлэн дээр
Идэр гурван есийн цас чахрах цайдам дээр
Есөн голын цан хөөрөх царман дээр
Тусгаар тогтнол чамайг
Тунхаглан бичнэ би

Бэлэгийн цэнхэр хадагны хоёр гардах дэлгээс дээр
Бэхэн хар гэзэгний хосоор дарах сүлжээс дээр
Бэрийн домогт цэцгийн хорвоо уярах дэлбээн дээр
Бидэрт мөнгөн сарны хоймор унах туяан дээр
Тусгаар тогтнол чамайг
Тунхаглан бичнэ би

Урсгал татмал усны хөл алдах ёроол дээр
Ургамал таримал модны хөрсөнд хавах ёзоор дээр
Уяран мэлмэрэх янагийн дурлал амилах харцан дээр
Уйлан мэндлэх үрийн дуулан орхих манцуйн дээр
Тусгаар тогтнол чамайг
Тунхаглан бичнэ би

Ажнай сайн хүлгийн гал цахилах тууран дээр
Аагисан улаан хүдрийн ган царцах хайлш дээр
Амар түвшин жаргалтай ам бүлийн дансан дээр
Алтан босго өлзийтэй айл бүхний үүдэн дээр
Тусгаар тогтнол чамайг
Тунхаглан бичнэ би

Баяр найрын ширээний амтат тансаг идээн дээр
Баян хангайд мөнхөрсөн арц хуш зээгэн дээр
Балтаар давтан хийсэн анжисны торгон ирэн дээр
Багц дүүрэн ургасан атрын тарианы мөрөн дээр
Тусгаар тогтнол чамайг
Тунхаглан бичнэ би

Эрт айлын хаяа дархан хилийн дээсэн дээр
Энхтайвны харуул дайчин эрсийн тангараг дээр
Эрдэнэ зуугийн хэрэмний зуун найман суварга дээр
Энэ зууны өргөөний зуун түмэн цонхон дээр
Тусгаар тогтнол чамайг
Тунхаглан бичнэ би

Эрх чөлөөний зарлиг ардын үндсэн хууль дээр
Эх хэл соёлынхоо ад биш баян сан дээр
Эрдэнэтийн арга билиг алтан соёмбын гачил дээр
Эх нутгийн шорооны амиар солих ширхэг дээр
Тусгаар тогтнол чамайг
Тунхаглан бичнэ би

Аав ээжийн буянтай өлзийт цагаан хоймор дээр
Амин гарвалын толботой өлгийт нялхсын өөжин дээр
Ардын журамт цэргийн өргөж ялсан туг дээр
Амьсгалаа бидэнд өгсөн өрлөг дээдсийн дурсгал дээр
Тусгаар тогтнол чамайг
Тунхаглан бичнэ би

Хан тэнгэрт сүмбэрлэсэн үйлдвэр уурхайн яндан дээр
Хаяа нийлж сүндэрлэсэн үлгэрийн харшийн туурган дээр
Хангай говь талын үлэмжийн өв баялаг дээр
Халуун эх оронч бүхний үндэсний их бахархал дээр
Тусгаар тогтнол чамайг
Тунхаглан бичнэ би

Сав саваар саалийн харваж хүрэхгүй зэлэн дээр
Сая саяар сүргийн хатирч хүрэхгүй билчээр дээр
Сар нарны өртөөнд хагацаж болшгүй учрал дээр
Сайхан монгол орноо хайрлаж ханашгүй ерөөл дээр
Тусгаар тогтнол чамайг
Тунхаглан бичнэ би

Өглөө бүрийн нарны асгаран буух цацрал дээр
Өвгийн морин хуурын аялгуу хослох утсан дээр
Өргөн цээж чөлөөтэй амьсгалж яваа газар дээр
Өөрийн толгой мэдэлтэй амьдарч яваа заяан дээр
Тусгаар тогтнол чамайг
Тунхаглан бичнэ би

Ухаа хонгорын жолоог захлан татсан талбай дээр
Ухаант жанжин Сүхбаатарын зарлан дуудсан тунхаг дээр
Улаанбаатар нийслэлийн заяа тэтгэх дээвэр дээр
Улсаа ачлан захирсан засаг төрийнхөө ордон дээр
Тусгаар тогтнол чамайг
Тунхаглан бичнэ би

Нүүрэнд нь гал бадарсан монгол эцгийн хийморь дээр
Нүнжгэнд нь нар гэрэлтсэн монгол эхийн сэтгэл дээр
Нүүдлийн өргөөнд нэгдсэн монгол аймгийн холбоон дээр
НҮБ-ын шилтгээнд заларсан монгол улсын далбаан дээр
Тусгаар тогтнол чамайг
Тунхаглан бичнэ би

Эзэн сууж жаргасан их заяагаа сүсэглэж
Эх орон талынхаа ирээдүйн таалалд нийцүүлж
Эрдэнэсийн далайгаас шүүрдсэн итгэлийн сувд үгсээр
Эрх жаргалаа баталсан иргэн бүхний гараар
Тусгаар тогтнол чамайг
Тунхаглан бичнэ би

Экс ЕС Баярын ярилцлага

2009-11-19T09:06:00.007+01:00

СР буландаа өнөөдөр дараах ярилцлагыг нэмж байна. http://www.news.mn/news/section=home/page=index#0.9645468732342124

Ёстой тас ярилцлага байна даа. хэдэн жилийн дараа уншихад бас л өөр харагдана шүү. Ямар ч байсан авдрандаа авч ирээд хийчихье. /Холбоос нь болохгүй болохоор аваад ирсэн шүү/
С.Баяр: Эрүүл болсон цагт эр хүний замын хүзүү урт л гэдэг дээ

Монголын олон нийтийн хамгийн их хүсэн хүлээж, чих тавин сонирхож байгаа нэгэн фигурыг энэ удаагийн “Ярилцъя” булангийн зочноор урилаа. Хэн болохыг нь Та бүхэн тааж ядах юмгүй мэдэж байгаа байх. Тийм ээ, энэ эрхэм бол Монгол Улсын 25 дахь Ерөнхий сайд, МАХН-ын дарга Санжаагийн Баяр.

-Яриагаа өнөөдрийн өрнөж байгаа үйл явдлаас эхэлье гэж бодож байна. Ма гадгүй Та үйл явдлын төвөөс холдож, элдэв мэ дээл лийг чихнийхээ гадуур өн гөрөө хийг хүсч байгаа байх л даа. Гэхдээ яг өнөөдөр таны тан химын сайдуудыг дахин томи лох процесс явагдлаа. Бид бас л нэг сонин түүхэн явд лын гэрч болох шиг бол лоо. Энэ үйл явцыг Та Мон гол Улсын 25 дахь Ерөнхий сайд, МАХН-ын даргын хувьд хэрхэн үзэж байна вэ?

-За даа, үнэнийг хэлэхэд би сайн ойлгохгүй л сууна. Ажлаа хийж байгаа сайд нарыг өөрчлөхгүй атлаа хуучин ажилд нь дахин томилж ч байх шиг. Сонин л юм. Энэ сонин үйлдлээ тэгээд эрх зүйн зохицуулалт нь ийм юм гэж тайлбарлах гээд байх шиг. Ер нь бол улс төр, эдийн засаг, эрхзүй гээд амьдралын аль ч чиглэл, салбар давын өмнө эрүүл ухаан дээр суурилах ёстой гэж би ойлгодог. Ерөөс амьдрал маань тэр чигээрээ л эрүүл ухааны хандлага, гаргалгаатай байвал хүн, нийгэм урагшилна, өөдөлнө. Заримдаа жирийн тийм эрүүл гаргалгаа л үгүйлэгдэх юм даа. Сайд өөрчлөгдөж байгаа бол оронд нь өөр хүн томилох нь зүйн хэрэг. Сайд өөрчлөгдөхгүй юм бол түүнийг дахин хэлэлцэж, хуучин ажилд нь дахин тохоон томилохын утга учир юунд байх билээ, тийм үү?

-Шинэ Ерөнхий сайдын Засгийн газраа шинээр бүрдүүлэх эрхийг хангах естой гээд байгаа юм биш үү?

-Тэр эрхийг нь хангах естой нь үнэн. Үүнтэй хэн ч маргахгүй. Шинэ Ерөнхий сайд Засгийн газрын бүтэц, бүрэл дэ хүүн, түүнд өөрчлөлт оруу лах саналаа Ерөнхий лөгч тэй зөвшилцөн Улсын Их Хуралд өр гөн мэдүүлэх эрхтэй. Энэ бол Үндсэн хуульд тусгагдсан түүний онцгой бүрэн эрх мөн. Гэтэл бас нэгэн үнэн байна. Тэр нь юү вэ гэхээр, шинэ Ерөнхий сайд С.Батболд сая танхимынхаа хоёр сайдыг шинээр томилохоос бусдаар танхимынхаа бүтэц, бүрэлдэхүү нийг өөрчлөх санал алга гэдгээ илэрхийлээд байдаг. Гэтэл УИХ сайд нарыг чинь бүгдийг нь дахин хэлэлцээд, дахин томилно гээд сууж байдаг. Нарийн даа яривал парламент ингэснээрээ шинэ Ерөнхий сайдын бүрэн эрхэд нь халдаад ч байгаа юм шиг. Үгүйдээ гэхэд л хайран цагийн гарз баймаар юм.

-Ингэхгүй бол Үндсэн хууль зөрчигдөнө гэж бол гоомжлоод байгаа бололтой юм?

-Үндсэн хууль зөрчигдсөн эсэхийг Үндсэн хуулийн Цэц л эцэслэн тогтоодог. Үндсэн хуулийн Цэцэд эрүүл ухаантай хүмүүс илт давамгайлдаг гэж би итгэдэг. Үндсэн хуулийн 40 дүгээр зүйл гэж бий. Түүнд “Засгийн газрын бүрэн эрхийн хугацаа дөрвөн жил байна. Засгийн газрын бүрэн эрх УИХ-аас Ерөнхий сайдыг томилсноор эхэлж, шинэ Ерөнхий сайдыг томилсноор дуусгавар болно” гэж заасан байдаг. Гэтэл Үндсэн хуулийн бүтэн нэг зүйлийг хоёр хувааж аваад тайлбарлах гэж оролдоод байх шиг.

-Нэг зүйлийг хоёр тасдаад хоёр дахь өгүүлбэр дээр нь “тоглож” байгаа юм биз дээ?

-Тийм бололтой. Үндсэн хуулийн үзэл санаа, зүйл заалтыг хувааж тасдах гээд байж болохгүй. 2008 оны сонгуулийн дараа байгуулагдсан Засгийн газрын бүрэн эрхийн хугацаа дөрвөн жил юм. Огцроогүй бол дөрвөн жил гэсэн үг шүү дээ. Огцорвол мэдээж тэр дөрвөн жил нь тасарна. Үндсэн хуулийн 45 дугаар зүйлд энэ талаар тодорхой заасан бай даг. “Ерөнхий сайд, эсхүл Засгийн газрын гишүүдийн тэн хагас нь нэгэн зэрэг огцорвол Засгийн газар бүрэлдэхүүнээрээ огцорно” гэж байдаг. Сая бол Ерөнхий сайд ч, Засгийн газар ч огцроогүй. Ерөнхий сайд байсан хүн нь эрүүл мэндийн шалтгаанаар үүрэгт ажлаасаа чөлөөлөгдсөн. Оронд нь өөр хүн томилогдож Ерөнхий сайд болсон. Шинэ Ерөнхий сайд томилогдонгуутаа танхимынхаа бүтэц, бүрэлдэхүүний талаар “өөрчлөхгүй” гэсэн байр сууриа тодорхой илэрхийлсэн. Дэндүү тодорхой ийм юман дээр тодорхойгүй элдэв юм ургуулах гээд оролдоод байгаа нь тусгүй. Тийм ч учраас энэ тухай би Ерөнхий сайдаас чөлөөлөгдөх тэр мөчид УИХ-ын индэр дээрээс зориуд цохож хэлсэн маань тэр л дээ. Чөлөөлөгдөнө, огцорно гэдэг бол эрх зүйн агуулга, үр дагаврын хувьд огт өөр хоёр ойлголт юм шүү дээ, уг нь.

-Чөлөөлөгдөнө, огцорно гэсэн хоёр өөр ойлголтын зааг ялгааг Үндсэн хуульд нарийн тусгаагүй байдаг юм уу?

-Үндсэн хуулиар нийгмийн амьдралын бүх асуудал, тохиолдлыг тусгах, зохицуулах арга байхгүй. Үндсэн хууль үндсэн асуудлыг л зохицуулдаг. Тэр нь бол бидний ярьж байгаа тохиолдол дээр бол “огцрох” тухай ойлголт юм. Тэр “нас нөгчих, эрүүл мэндийн шалтгаанаар чөлөөлөгдөх” зэрэг салаа асуудлыг нь салбарын буюу “органик” гэгддэг хуулиар зохицуулдаг номтой. Чөлөөлөгдөх, огцрох хоёрын зааг, ялгааны талаар Үндсэн хуулийн эх баригч нь гэгддэг гавьяат хуульч Б.Чимид гуай тун оновчтой хэлсэн байна лээ. “Хүчинд автаж огцрох, хүсэл дагаж чөлөөлөгдөх” гэдэг хоёр өөр юм гэж.

-Та ч гэсэн шинэ Үндсэн хууль боловсруулах ажлын нэг хэсгийг нь хариуцаж байсан гэдэг биз дээ?

-За даа, мань мэт бол томчуулаа л дагалдаад, том ажлын зах сэжүүрээс нь дамжилцаад явж байсан багацуул шүү дээ. Би уг нь хуульч мэргэжилтэй хүн. Хуульч хуульч даа яг энэ Үндсэн хуулийн эрхзүй гэдгээр МГУ-д сурч байх даа мэргэших гэж оролдсон санаатай. 1992 онд батлагдсан шинэ Үндсэн хууль боловсруулах улсын комиссыг П.Очирбат Ерөнхийлөгч толгойлоод, Б.Чимид гуай бүхэлд нь зангидаад, дотроо таван ажлын хэсэгтэй байлаа. Тэрний нэгийг нь би Улсын Бага хурлын байнгын хорооны даргын хувьд ахалж, Үндсэн хуу лийн “Монгол Улсын төрийн байгуулал” хэмээх гуравдугаар бүлэгтэй холбоотой хэсгийг хариуцаж, ноороглож байсан. Тийм учраас бас ч гэж том ажилд оролцож явсны хувьд тэрнийхээ талаар, ялангуяа хариуцаж байсан гуравдугаар бүлгийнхээ талаар хэдэн юм хэлчих бололцоотой болсон гэж үздэг. Гэхдээ хэлсэн, бодсон маань “өөрийн бодол өөртөө зөв” гэдгээр туйлын үнэн болчихгүй гэдгийг ч бас сайн мэднэ. Өөр хуульч хүн надаас огт өөр бодолтой байхыг би үгүйсгэхгүй. “Хоёр хуульч гурван өөр бодолтой явдаг” хэмээн Б.Чимид гуайн тэр ярилцлагадаа дурдсан үг бол эртний Ромоос гаралтай үг л дээ. Энэ үг бол хуульч хүний сайн болон саар чанарыг нэг саванд багтаасан хүндлэлтэй ч гэмээр, ёжтой ч гэмээр сонин тодорхойлолт байгаа юм.

-Салаа утгатай сонин хэллэг байна шүү нээрээ…

-Тэртэй тэргүй ажлаа хийгээд явж байгаа сайд нарыг огцроогүй байхад нь дахин хэлэлцээд, дахин томилоод байх нь эрүүл ухааны талаасаа ч, эрх зүйн зохицуулалт талаасаа ч утга авцалдаа муутай гэж үзэж байгаагаа би түрүүн хэлсэн. Гэхдээ энэ бүхэн яахав. Нэгэнт болоод, өрнөөд, өнгөрч байгаа үйл явц шиг байна. Энэ бүхний эцэст ажил амьдрал маань цаашдаа хэвийн, тогтвортой үргэлжилж байвал л болоо. Энэ асуудлыг ингэж хэлэлцэх нь зүйтэй гэж үзсэн УИХ-ын удирдлагыг бас ч гэж ойлгох хэрэгтэй. Ингэж хийхгүй бол “Үндсэн хууль зөрчсөн болно шүү, Үндсэн хууль зөрчсөн хүн чинь яадаг билээ” гээд л, нөгөө “Гөлгөө яалаа” гэдэг шиг… Энд тэндээс мэддэг мэддэг гүй, эсвэл мэдэн будилдаг хүмүүс зовоогоод байхаар бас хэцүү байдаг биз. Улсынхаа хууль зөрчсөн, тэр тусмаа Үндсэн хууль зөрчсөн яланд унахгүй байх тийм сонирхол УИХ-ын удирдлагад байгааг буруутгах аргагүй. Шальтай, шальгүй юмнаас болж хүний амьдрал, хувь заяа тэр чигээрээ өөрчлөгдөж байгааг бид бишгүй л харлаа шүү дээ.

-Ер нь тэгээд УИХ, Засгийн газрыг амбицаараа гайхуулж байдаг болсон хэсэг хуульч нөхөд л хүссэн үедээ дагжуулаад байдаг нэг зохисгүй зуршил цухалзаад бай даг болоо юу даа?

-Асуудалд аль өнцгөөс, яаж хандаж байгаа нь л чухал. Жишээлбэл, өнөөдөр тогтвортой байдал юу юунаас илүү чухал байна. Ингээд ч болов гарах ёстой шийдвэрийг эрх зүйн талаас нь элдэв эргэлзээгүй болгоод, баараггүйд нь хийгээд, улс төрийн тогтвортой байдлаа хангаж байвал одоо тэгээд нэг хоёр өдөр шал дэмий юмаар цаг барах ч бага асуудал юм. Нээрээ ч асуудлыг сонин ийм байдлаар ч атугай шийдэлгүй явж байгаад энэ Засгийн газар нь хууль бус ч юм шиг, эрх зүйн чадамжгүй ч юм шиг улс төр, эрх зүйн элдэв яриа, эргэлзээн дор явснаас нэг тийш нь болгох нь зөв ч байж мэднэ. Илүү гэмээр үйлдэл хөдөлгөөн хийгээд ч болтугай Засгийн газраа, тогтвортой байдлаа баталгаажуулаад авах нь өнөөдрийн нөхцөлд зөв гарц байхыг үгүйсгэхгүй. Тиймээс сайд нарыг дахин томилж байгаа УИХ-ын өнөөдрийн чуулган асуудлыг баараггүйд нь оруулан хайрцаглаж байгаа юм байна даа гэж ойлгох естой биз ээ.

-2008 оны сонгуулиар МАХН үнэмлэхүй олонхи болсон. Гэхдээ та тухайн үеийн амаргүй нөхцөл байдлыг харгалзан үзээд хамтарсан Засгийг байгуулсан. Гэвч яг өнөөдөр биш юм аа гэхэд маргааш АН гэнэт “Байр байрандаа байя, ямар ч хяналтгүй энэ механизм монгол төрийг баллах нь. Ер нь ч тэгээд МАХН-тай хамтрах гэж их үзлээ. Ерөөсөө болохгүй юм байна” гээд гараад явчихвал яах вэ. Хэрэв АН-ын нохой зан ингэж гэнэт хөдлөөд хаяад гүйвэл жишээ нь, МАХН хэцүү байдалд орох уу. Энэ их гэнэн асуулт байх л даа. Гэхдээ?

-Тэр “хаяад гүйнэ” гэдэг нь магадлалын хувьд боломжтой ч, бодит нөхцөлд бол үгүй биз гэж найдаж байна. Бас л нөгөөх эрүүл ухааны гаргалгаа байх байлгүй дээ гэж найдаж байгаа хэрэг. Хамтын ажлаа хаяж гүйлээ гээд, хамтарсан засгаа унагалаа гээд хэн хожих юм бэ? Улс төрийн завийг дайвалзуулаад байх сонирхол хажуу хавирганаас бол байнга л илэрсээр ирсэн. Тэр бол сонин юм огт биш. Гэхдээ монголчууд бид чинь бүгдээрээ л нэг том завин дээр байна гэдгээ эрхбиш олонхи нь ойлгочихсон цаг болов уу гэж би итгэдэг. Би одоо Монголын өнөөгийн улстөрчдийн тухлах жижиг завь яриагүй байна. Монголчууд бидний хөгжил дэвшил, ирээдүйн сайн сайхныг зориод, элдэв сорилт, бэрхшээлийг сөрөөд хорвоогийн их далайд зүтгэх чадвартай тэр том завины тухай ярьж байна. Бид энэ хэдэн жилд юм юм л үзлээ ш дээ. Завь маань зогсоолоосоо хөдөлж байгаа ч юм шиг, хөдлөөгүй, таг зогсоод ч байгаа юм шиг. Нэг хэсэг нь салаад том аянд гарах гээд, нөгөө хэсэг нь эрэг дээрээс нь үдэж мордуулах гээд ч байгаа юм шиг. Эсвэл тэр хөдлөх гээд байгаа завийг нь том аяны гараан дээр энд тэнд нь нүхлээд, цоолоод өгч байгаа ч юм шиг нэг ийм эмгэнэлтэй байдлаас бид бүгд залхсан. Монголчууд бид тус тусынхаа түмпэнд суугаад том аянд гарна, бариандаа эсэн мэнд хүрнэ гэж байхгүй. Хамтаараа л бүтсээр ирсэн хорвоо. Өөр гарц үзээд өгье гэсэн ч үгүй. Өнөөдрийн бидний шийдвэр гаргаж байгаа үеийн онцлог чухамдаа энэ л юм. Тэрнээс биш, С.Баяр гэдэг нэг этгээд сонгуулийн дараа аргаа барахдаа том заль, эсвэл тоймгүй ухаан гаргаж ирээд “хамтаръя” гэснээс болж гэнэн болжморууд гэнэт хамтраад явж байгаа санаандгүй процесс биш.

-Та энэ санаагаа арай тодруулаач?

-Нөхцөл байдал байнга өөрчлөгдөж байна. Дотоод, гадаад бүх нөхцөл өөрчлөгдсөн. Та намайг ярилцлагынхаа эхэнд Монгол Улсын 25 дахь Ерөнхий сайд гэж ирээд л хүндэлж өргөмжилсөн. Тэр үнэн л дээ. Миний өмнө байсан 24 Ерөн хий сайдын хувьд бүгд л өөр өөрсдийн туулсан жаргал зовлон, хийж чадсан болон хийж чадаагүй зүйл, алдсан хийгээд ашигласан түүхэн бололцоо гээд зөндөө том жагсаалт байдаг байх. Гэхдээ С.Баяр гэдэг Ерөнхий сайд байх үеийнх шиг хамтраад ажиллах амьдралын хатуу шаардлага тулгарч, за мөн ийнхүү хамтарснаар урьд олж байгаагүй томоос том олз олох хосгүй сайхан бололцоо урьд өмнө нээгдэж байсан ч юм уу, үгүй ч юм уу. За тэр аль хэдийнээ өнгөрсөн ХХ зууныг орхие л доо. XXI зуун гараад хэдэн Ерөнхий сайдын нүүр үзэв дээ, бид. Н.Энхбаяр дөрвөн жил Ерөнхий сайд хийлээ. Дараа нь Ц.Элбэгдорж нэг жил хагас хийлээ. Дараа нь хоёр жил орчим М.Энхболд маань байв уу даа. Тэгээд сонгууль хүртэл С.Баяр хагас жил, сонгуулиас хойш нэг жил гаруй болоод сая ажлаа С.Батболдод хүлээлгэж өгөв дөө. Ингээд үзвэл шинэ зуун гарснаас хойш монголчууд тав дахь Ерөнхий сайдынхаа нүүр үзэж байгаа юм байна. Хамтрах шаардлага, бололцоо хоёр шинэ зуун гарснаас хойш энэ таван Ерөнхий сайдын үед аажим аажмаар бүрэлдсээр байгаад С.Баяр, С.Батболд хоёрын үед бодит биеллээ олж эхэлж байгаа нь бид хоёрын зальтайнх, эсвэл ухаантайнх биш. Төрийн хүний аз завшаан, ачаа үүрэг нь ийнхүү энэ цэг дээр огтлолцож байгаа хувь заяаны асуудал гэж би хувь даа ойлгож байна.

-Н.Энхбаяр, Ц.Элбэгдорж, М.Энхболд гээд та хоёрын өмнө ажиллаж байсан Ерөнхий сайд нарын аз, ачаа, хувь заяа нь өөр байлаа гэж та хэлэх гээд байна уу?

-Би одоо зөвхөн хамтрах шаардлага, бололцооны тухай л ярьж байна шүү дээ. Тэрнээс биш амьдралын бусад олон асуудлын талаар энд хөндсөнгүй. Бодоод үз л дээ. Улс төрийн гол хүчнүүд хамтраад ажиллах бодит бололцоо, тийм шаардлага Н.Энхбаяр Ерөнхий сайдын үед огт байсангүй. 2000 оны улс төрийн сонгуулийн дүн ч тэр, тэр цагийн эдийн засгийн хөгжлийн шаардлага ч тэр, нийгмийн сэтгэлгээ ч тэр хамтрах тийшээ хөтлөх хөрс суурь байтугай бодох учир сэдлийг нь ч гаргаж өгөөгүй. Харин 2004 оны сонгуулийн дүнд аль ч нам парламентын олонхи болсонгүй. Тиймээс хамтрах шаардлага улс төр, эрх зүйн талаасаа бол гараад ирсэн. Тэгээд хамтарсан.

Тэр Засгийн газрыг нь Ц.Элбэгдорж толгойлсон. Дараа нь М.Энхболд Ерөнхий сайд болж, түүний халааг би авсан. Бид гурав гурвуулаа л эрх зүйн хэлбэрээрээ бол эвслийн Засгийн газруудыг толгойлж байсан улс. Тэр Засгийн газрууд хэлбэр талаа саа бол эвслийнх байсан. Харин агуулга, зорилго, сэтгэлээрээ бол эвслийнх болж чадаагүй. Үүний учир шалтгаан гээд улс тө рийн тухайн нөхцөл байдал, улс төрч дийн сэтгэлгээ, нийгмийн ханд лага гээд олон юм тоочиж болох биз. Юутай ч эвсээд, хамт раад улс, эх орныхоо төлөө дорвитой том зорил тоо тог тоод, үүнийхээ төлөө гар, сэт гэл нийлээд зүтгэх бололцоо гоо бид бүгд ашиглаагүй, алд сан байдаг. Үүнд хэн нэг нийг буруутгах бодол надад алга. Ерөөс ерөнхий нөхцөл байдал маань л тийм байж дээ гэж боддог.

-Тэр бололцоог ашиг лаагүй нь зөвхөн нөх цөл байдлаас бол сон гэж үү дээ. Хувь хүний байр суурь, зан аран шин, хү чин зүтгэл зэрэг нөлөөлөхгүй гэж үү?

-Хувь хүний байр суурь, хүчин зүтгэл бол өчүүхэн зүйл. Нөхцөл бүрдээгүй бол мянга зүтгээд яах билээ дээ. Жишээ нь, Оюутолгойн гэрээг анх удаа 2007 оны хавар М.Энхболд Ерөнхий сайд УИХ-д оруулж шийдүүлэх гээд бараагүй ш дээ. Эргээд тэр үеийг сана л даа. Сон гууль дөхчихсөн байсан үе. Ардчилсан нам парламент дотроо хүчтэй сөрөг хүчин болчихсон бай сан үе. Тэр нөхцөлд бол юу ч, ямар ч мундаг төсөл явдаггүй юм байна. Хэн нэгний хүсэл зо риг, төслийн сайн муугаас үл хамаарч, улс төрийн өрсөл дөөний бүдүүлэг логикоос болж юу ч гэсэн гацдаг юм байна лээ. Нөгөө улс төрийн явцуу ашиг сонирхол гэдэг нь улс үндэстний эрх ашгаасаа хар аяндаа давамгайлаад парламентын хэлэлцүүлгийн уур амьсгалыг хордуулж бай гаа байхгүй юу. “Уг нь зөв юм даа, энийг хийх ёстой юм шүү, Монголд маань хэрэг тэй дээ” гэж дотроо мянга бодсон ч энэ нь ирэх сонгуульд МАХН-д эерэг үзүүлэлт бо лоод, нэмэх оноо өгдөг болов уу, яадаг бол гэж боддог, болгоомжилдог. Тэгээд бүх нийг чөдөрлөдөг, хазаарлан зогсоодог. Би ингэснээрээ Ардчилсан намыг юм уу, цөөнх болж байсан өөр хэн нэгнийг яллах, буруутгах гээд байгаа юм биш. Тэдний оронд МАХН парла ментын цөөнх болчихсон байлаа гэ хэд энэ л байдлаар сонгуу лийн тооцоо гаргалгаагаа хийгээд, оруулж ирсэн асууд лыг чөдөрлөөд сууж байсан байхыг би л хувьдаа үгүсгэх гүй. Улс төрийн намуудын хоорон дын тэмцлийн энэ л хэвшсэн зур шил, энэ л явцуу сэтгэлгээ үйлчилж байсан учраас хөгжлийн том асууд лууд тэр үед бүтээгүй. Тэр нээс биш хөгжлийн тухай бүгд л бодсоор, энэ чиглэ лийн ажил бол хийгдсээр л ирсэн. Оюутолгойн төслийн урьд чилсан бэлтгэл Ерөнхий сайд Н.Энх баярын үед эхэлж, Ц.Элбэгдоржийн үед үргэлжилж, М.Энхболдын үед төсөл нь бэлэн болж, УИХ-д өргөн баригдаж, ми ний үед мухар буланд ша хагд сан түүхтэй эд шүү дээ. Тийм ч учраас 2008 оны сонгуулийн үр дүн хэдийгээр МАХН-д ээлтэй гарч, бид олонхи болсон хэдий ч улс төрийн сөргөлдөөний хэвш сэн логикийг сөрж, нийгмийн хөгжлийн гарцаагүй шаард лагыг дагаж хамтарсан Зас гийн газар байгуулна гэж би сон гуульд ялсан намын дар гын хувьд дотроо хатуу шийд сэн байсан юм.

-Сонгуульд ялчихаад ялагдсан талтайгаа ний лээд хамтарсан Засгийн газар байгуулах тухай саналаа анх ил гаргаж хэлэхэд танд хэцүү байв уу. Ядаж л яруу ал дарт МАХН-аа ялуула хын төлөө зүтгэж, сон гуулийн суртал чил гаанд оролцсон та най намын мянга мянган ги шүүнд “стандартын бус” энэ санал чинь доромжлол мэт сон сог доно гэж та бодоогүй гэж үү?

-Асуух ёстой л асуулт бай на. Би аль болох товчхон хариулъя. Нэгд, сонгуульд ялж дангаараа засаглах нь манай намын туйлын зорилго биш. Манай намын туйлын зорилго бол Монгол Улсаа хөгжүүлэхийн төлөө шаард лагатай, бололцоотой бүх нийг хийх, үүний төлөө өө рийн хөө явцуу ашиг сонирх лыг золиос лоод ч атугай зүтгэх явдал гэж би ойлгодог. МАХН-ын дарга миний энэ байр суурьтай манай намын мянга мянган гишүүн санал нэгддэг гэдэгт би огт эргэл зэхгүй байна. Хоёрт, хамтрах хэрэгтэй, том үйл хэргийн төлөө нэгдэх, нягтрах шаард лагатай гэсэн бодол зөвхөн С.Баярын тол гойд л, дөнгөж ноднин намар л төрсөн юм биш шүү дээ. Хамтрахгүй бол горьгүй нь, цаг их алдаж байна, Монголын өмнө нээг дэж эхэлж байгаа сайхан бололцоонууд талаар өнгө рөх нь байна гэсэн санааг олон хүн үүнээс өмнө хэл сээр, ярьсаар л ирсэн. Сон гуулийн сурталчилгааны үеэр иргэд сонгогчид ч хэлж бай сан, түүний дотор манай на мын гишүүд ч хэлдэг байсан. Ерөөс ийм ойлголт, төсөөлөл Монголын нийгмийн улс тө рийн ч, бизнесийн ч, оюун санааны ч элит хэсэгт аль хэдийнээ төрчих сөн байсан. Би түрүүн хэлсэн дээ. Хамт рах тухай энэ ойлголт хэл бэр жихээс гадна гол нь агуу лаг жиж чадахгүй байгаад байсан. Үүнд нь жоохон хүч түрээд өгөх л хэрэгтэй байсан байх. Одоо бол хамтрах шаард лагын тухай эерэг энэ ойл голт, хандлага Монголын олон нийтийн итгэл үнэмшил болсон болов уу гэж найдаж байна.

-Одоо бол олон ний тийн ханд лага өөрч лөгд сөн байх л даа. Ха рин ноднингийн сонгуу лийн дараахан хамтар сан Засгийн газар бай гуулах тухай энэ шийд вэ рээ та намынхаа нө хөддөө нэлээд хатуу тул гасан гэдэг. Энэ тул галт чинь бүтнэ гэсэн итгэл танд ноднин на мар байсан уу?

-Би ямар ч асуудлаар намын нөхөддөө ямар нэгэн тулгалт хийж байгаагүй. Эс вэл тэднээсээ элдэв юм гуйж гувшиж бас яваагүй. Манай намынханд аливааг тулгаад, эсвэл гуйгаад нэмэргүй гэд гийг би сайн мэднэ. Манай на мынханд, ерөөс монгол чуудад хүрдэг, нөлөөлдөг зүйл бол үнэн үг л байдаг. Намын даргын хувьд нөхцөл байдлыг хэр хэн үнэлж байгаа тухайгаа, гарах гарцын тухай бодол, байр сууриа үнэнээр нь, илэн далангуй л илтгэ сэн. Тэгээд үүнийгээ өөрийнхөө ит гэл үнэмшил хэмээн үзэж байгаагаа шулуухан хэлсэн. Тэглээ гээд асууд лыг ший дэхэд амар байгаагүй л дээ. Надад манай намын олон хүн дараа нь хэлж байсан л даа. Хамтарсан Засаг байгуулна гэсэн санал анх сонсоод хү лээж авахад үнэхээр хэцүү байсан гэж. Яагаад ч дэмжих аргагүй нь гэж бодож байсан гэж надад ярьж байсан. Тийм эргэлзээ, заримдаа бүр эсэр гүүцэл багагүй байна гэдгийг би мэдэж байсан. Ялангуяа намын Удирдах зөвлөл, Бага хурал дотор миний саналыг дэмжих хүн тийм ч олон биш гэдгийг би мэдэж, мэдэрч байсан. Гэхдээ мэдлээ, мэ дэр лээ гээд гол бодлоо гоо соо буцалтай биш. Бүгдээрээ ярилцаад л шийдье гэж бод сон. Ярилцаад л шийдсэн. Хам тарсан Засгийн газар бай гуулах тухай миний сана лыг манай намын Бага хур лын гишүүдийн 93,6 хувь нь дэмжсэн байдаг. Энэ тоо бол миний ой санамжаас мөд арчигдахгүй өлзий дэмбэрэл тэй тоо мөн гэж би дотроо сүсэглэдэг.

-Та хэдийгээр намын дарга ч гэсэн намынхаа толгой хэсэг тэй нь л гол төлөв харилцаж байгаа шүү дээ. Намыг том хар масс нь бас бүрдүүлж байдаг биз дээ. Танд тэр намын массын дэмжлэг бол байдаг бо лол той. Харин намын дээд түвш нийхэн бол танд нэг л “тийм” ханддаг юм шиг. Үнэ нийг хэлэ хэд, өнөөдөр бол тө рийн том орон зайд таны сүр хүч түр хөндийр сөн байгаа. Тэгэ хээр хоёр намд хоёу ланд нь гомдогсод бай гааг та бид хоёр хоёулаа мэдэж байгаа. Парла мент дотор АН-ын ганц хоёр гишүүн дуугараад л эхэл лээ. Танай нам дотор ч гэсэн хамтарсан хэмээх энэ стату сыг таалдаггүй бүлэглэл бий шүү дээ?

-Асуудлыг дэмждэг нэг хэсэг байхад, эргэлздэг, бас эсэргүүцдэг хэсэг яагаад байж болохгүй гэж. Манай нийгэм бол ардчилагдаж байгаа нийгэм. Манай нам бол ардчилсан дүрэм, горим той нам. Шийдвэр гарахаас өмнө шийдэх гэж байгаа асуу далд яаж ч хандаж бол но. Эргэлзэж болно, элдэв лэж бол но, эсэргүүцэж ч болно. Харин шийдвэр нэгэнт гарсан бол түүнийг биелүүлэх нь гишүүний үүрэг. Ард чил лын цагаан толгой юм даа энэ зарчим бол. Бид энэ зарчмаараа явсаар ирсэн, цаашдаа ч явна. Намын дар гын хувьд би мэдээж намын хаа бүтцийн дээд, дунд, доод бүх шатныхантай харьцах ес той. Та “намын том хар масс” гэж сая жоохон тоомжиргүй маягтай хэллээ. Чухам даа тэр “том массын” санаа бо дол, хүсэл тэмүүллийг мэдэх, бас мэдрэх нь намын даргын гол үүрэг, гол урлаг гэж би боддог. Аль ч намын өнгө төрхийг тодорхойлж байдаг гол хүчин зүйл бол явж явж тэр масс шүү дээ. Намын дарга, удирдлага бол хаа наас ч олдоно. Харин намын олон түмэн гэдэг бол заримд нь бол хүсээд ч, зүтгээд ч олдохгүй “нийг мийн ховор элемент” юм шүү дээ. Намын массынхаа дэмжлэггүй юм бол намын дарга өөрийгөө элдэв бүлэг фракцаар яаж ч тойруулж хуяглаад, хэвлэл тэй яаж ч тулж “ажиллаад” нэмэр багатай. Би на мын хаа шат шатны удирдлагын бү рэлдэхүүнтэй уулзахын хувьд тогт мол уулздаг. Гэхдээ л намын жирийн гишүүдтэй жирийн нөхцөлд, нэг намын журмын нөхрийн ёсоор уул захыг илүүд үздэг. Үүнийгээ ч нэг их нуудаггүй. Тэглээ гээд жирийн ийм уулзалтаа хувийн пиар, суртал чил гаа маягаар хэзээ ч дуулиантай мэдээлж, шуугиулж явсангүй. Бас сонссон дуулсан, хүний итгэж ярьсан нарийн нандин зүйлийг хувьдаа хэзээ ч ашиг лаж байсангүй. Намын харьцаа бол давын өмнө нөхөр ёсны нандин харьцаа, намын масс бол намын гол суурь, гол хөдөлгүүр гэж би ойлгодог.

-Тэгээд танай намын масс хамтарсан Засгийн газар бай гуулах тухай таны саналыг тийм сүр хий ойлгож, дэмжсэн гэж үү?

-Намын масс гэдэг бол нэг хэ вэнд цутгасан гулдмай биш. Дотроо янз янзын санаа бодол олон байна. Түүний гол гольдрол, урсгал нь хаана явна, хаанаа очоод салаалж байна гэдгийг л мэдрэх нь чухал. Хамтарсан Засгийн газрын тухай та асуулаа. Намын маань олон түмний үлэмж хэсгийн дэмжлэг үүн дээр байх юм байна гэж би баттай ойлгоо гүй, мэдрээгүй байсан бол эрсдэлтэй тийм санал дэвшүүлнэ гэж үү? Нө гөөтэйгүүр, намын массын нэг хэсэгт хөтлөгдөхөөс гад на, тэр массынхаа зарим хэс гийг нь хөтөлдөг, хойноо соо дагуулдаг байх естой гэж боддог. 2008 оны сонгуулийн марафон бол миний хувьд их удаан үргэлжилсэн санагд даг. Сонгуулийн сурталчил гаа ны хоёр сарын дотор би Монго лын хоо 21 аймгаар бүгдээр нь хөндлөн гулд явсан байдаг. Ихээхэн ачаа лалтай ажилласан шүү. Гол нь хүмүүстэй уулзаад л, са наа бодлыг нь сонсоод л яваа юм шүү дээ. Хүмүүсийн санаа бодлыг элдэв саадгүй сон съё, өөрөө ч санасан бодсо ноо шулуухан хэлье, хариу реак цыг нь мэдэрье гэж явсан.

-Тэр тухай л асуух гээд байна л даа. Та сон гуу лийн өмнө хамтарсан Засгийн газар бай гуулбал ямар вэ гэж асууж явсан юм уу. Бага хур лын бүтэц, гишүүдийн өгөх санал энэ тэрийг “хийчихэж” бас болдог юмаа гэхэд намын мас сын саналыг “хийх” бо ломж гүй юм байгаа биз дээ?

-Сонгуулийн уулзалтыг яаж ч хийж болно л доо. Цаанаасаа зохио чихсон дэг, сценаритай, дан намынх ны гаа цуглуулаад, намын аппа ра таас бэлдээд өгсөн юмыг нь өндөр дуу гаар уншаад, нижигнэтэл алга та шуулаад яваад байж бас болно л доо. Тэглээ гээд тийм уулзалтын үр дүн, ач холбогдол гэж юу байхав. Би нод нин сонгуу лиар хоёр сар хот, хө дөөгүй тэнэхдээ бодож санаж яваа зүй лээ, эргэлзэж тээнэгэлзэж байгаа асуудлаа илэн далан гуй л ярьж, дэл гэж явсан. Магадгүй заримдаа хэт зад гай, шулуун ч ярьж байсан байж магад. Ярих сэдэв олон байсан ч гол нь түрүүн өөрт чинь ярьсан хамт раад ажил лах амьдралын шаард лага, алтан боломж хоёрын тухай л ихэнх дээ ярьсаар явсан. Энэ сонгууль яаж ч дууслаа гэсэн, ер нь бид бүгд хамтраад зүтгэхээс өөр аргагүй юм бай на. Өнөөдөр би МАХН-ын даргын хувьд, Ул сын Ерөнхий сайдын хувьд ийм л байдал үүсчихээд бай на гэж харж байна, асуудлыг би ингэж л ойл гож байна. Хэ рэв манай намд итгэл өгөөд, бид улс төрийн том шийд вэр гаргах эрх бүхий олонхи болох юм бол бид ямар нэгэн хэлбэ рээр хамтраад ажиллах чиг барина. Монголын маань язгуур эрх ашиг өнөөдөр үүнийг л шаардаж байна. Үүнээс өөр гарц үнэндээ алга даа гээд ярьж байсан.

-Хүмүүсийн реакц тэгэ хэд ямар байв даа. Эвэр тэй туулай үзсэн шиг болохгүй гэж үү. Сонгуульд өрсөлдөж байж сонгуулийн дараа үр дүн нь яаж ч гарсан хамтарна, эвсэнэ гэхээр хүмүүс гайхахгүй бай лаа гэж үү?

-Хүмүүс ихэнхдээ ойл гоод, дэм жээд байгааг нь мэдэрсэн учраас л энэ санаа гаа газар газар давтаад яриад явна биз дээ, би гэдэг хүн? Мэдээж нэг хэсэг нь гайх на, асууна, зарим нь эгдүүцнэ. Манай намын ги шүүд ч тэр, өөр хүмүүс ч тэр. Тийм уул залтууд дээр танхим дотор зарим даа бөөн мар гаан дэгдэж байгаа юм. Ха рин тэр яриа, маргааны үед хүмүүсийн бодол, анхаарал маш их төвлөрч байгаа нь анзаарагддаг байсан. Анхаа рал төвлөрсөн тийм нөхцөл байдлыг хэн ч хиймлээр, зо хиомлоор үүсгэж чадахгүй шүү дээ. Ийм л уулзалт сон гуу лийн эцсийн үр дүнг шийд дэг бололтой. Тийм уул залт дээр үнэн зөв санаа, гар цаагүй үндэслэл, оновчтой гаргалгаа, амьд ралын эгэл жирийн зөв тооцоо л хэрэг болдог юм билээ. Түүнийг нь асуудлаа илтгэж байгаа би биш, миний үгийг шүүн хэлэл цэж байгаа олноос хэлбэл бүр хүчтэй, бүр үнэмшилтэй тусдаг юм байна лээ гэдгийг би арьс, махаараа ойлгосон.

-Яг ямар тооцоо, үндэс лэл гаргаж ярьдаг бай сан юм бэ?

-Өө, тэр бүхнийг одоо тоочих аргагүй л дээ. Иргэ дийн сонирхдог гол асуудал бол давын өмнө тэдний өөрс дийнх нь ахуй амьдрал, улс орны болон тухайн орон нут гийн төлөв байдал, төсөв төлөвлөгөөтэй холбоотой л асуудлууд байдаг шүү дээ. Статистикийн цулгуй тоо дур жиг нуулаад байх нь нэ мэр багатай ч, хүмүүс өө рийн хөө, өрх гэрийнхээ, улс орныхоо одоогийн байдал, хэтийн төлөвийн талаар ерөн хий яриа биш, баримт баримжаатай, харьцуулалт шүүмжлэлтэй, гаргал гаа дүг нэлт тэй тодорхой юм ярихад маш анхааралтай сонсдог. Жишээ нь, улсын маань тө сөв ийм хэмжээ тэй байна, ДНБ-ий хэмжээ ийм болов. Цаашаа хөгжинө, өсч өндий нө гэх юм бол ингэж хамт раад, ийм ажил хийх хэрэгтэй байна. Тэгвэл улсын маань төсөв хөрөнгө ийм болно, жилд үйлдвэрлэх ДНБ маань ийм хэмжээнд хүрнэ гээд ярихад хүмүүс сонирхдог…
-Хүмүүс дотоодын нийт бү тээг дэхүүний хэмжээ, төсөв төлөвлөгөөг тийм их сонирхдог гэж үү?

-Өөрсдийнх нь амьдрал, ахуйтай шууд холбоод яри хад хамгийн их сонирхдог сэ дэв байхгүй юу. Ялан гуяа хөдөө орон нутагт очихоор юу байн га яригддаг вэ, та мэдэх үү? Ма най сум гэрэл цахил гаантай болох юмсан, XXI зуун гарчихаад байхад, Ерөн хий сайд аа, бид чинь харан хуйгаараа л байна шүү дээ. Бид чинь XXI зуунд биш 21 онд л амьдраад байна ш дээ гэх газар цөөнгүй байна. Ингээд хүсээд, мөрөөдөөд байгаа зүйл нь ихэнхдээ дэндүү энгийн, дэндүү борог. Гэрэл цахилгаан, зам харгуй, халуун ус, холбоо, эмнэлэг, сургууль, соёлын төв гэдгээс л мөрөөд лийн даруухан жаг саалт нь ерөнхийдөө бүрдэнэ дээ. Гэтэл энэ бүхнийг бү тээх, байгуулах тэр хөрөн гө мөнгө хаанаас бий болж, тэр эгэл жирийн ард иргэдийн маань наад захын хүсэл, мөрөөдөл нь бодит амьдрал дээр хэзээ, яаж хангагдах вэ гэдэг асуулт бол өнөөгийн Монго лын гол асуудал юм. Энэ асуудлыг хүмүүс сонир хохгүй бол өөр юу со нир хох билээ? Мэдээж хэрэг улсын хаа эдийн засгийн цараа багтаамж, орж ирэх орлогын хоо овор хэмжээг нэмэгдүү лэх л цорын ганц арга бай гаа шүү дээ гэдгээ би хэлнэ. Тэгэ хийн тулд яах ёстой вэ гэ хээр, нөгөө айл гэр болж тог лож байна гэдэг шиг ард чиллын дагуу талцаж тоглод гоо, утга учиргүй сөргөлддө гөө түр зуур ч атугай хойш нь тавиад, үндэсний эдийн зас гийнхаа эрэмбийг хамжиж хамтраад нэг өөд нь татах хэрэгтэй байна, тийм болол цоо, шаардлага байна гэх лээр ард иргэд маань, манай намын гишүүд дэмжигчид, журмын нөхөд маань хамт рах, эвсэх тухай саналыг минь дэмжилгүй яахав дээ.

ХАМТАРСАН ЗАСГИЙН ГАЗРЫН ХИЙСЭН ГОЛ ГАВЬЯА БОЛ ОЮУТОЛГОЙН ГЭРЭЭ ГЭДЭГТЭЙ БИ САНАЛ НИЙЛДЭГГҮЙ

-Ингээд хамтарсан засаг байгуулах шийдвэр гар га лаа. Хамтраад явлаа. Хамтарч байгаа нөхдүүд хэн бэ гэдэг бол өөр асуу дал. Тухайн үед ажиглагчид “С.Баяр том юм харж зүтгэсэн ч энэ удаа АН-ын хамгийн муу төлөөлөлтэй таарчих лаа. Бараг цаашаа уйлж, наашаа инээж байж л “Алтангадас”-тай, Ал тан хуяг тай хөтлөлцлөө дөө” гэж бичицгээж бай сан. Ханилаад ирэхээр “Алтангадас” гэдэг ямар хуу бүлэглэл байна вэ. Энэ нөхдийнхөө та лаар та өнөөдөр ямар дүг нэлт хэлэх бол?

-За даа, үнэнээ хэлэхэд, айлын намын доторхи фракц, бүлэглэл мэтийн ийм нарийн ширийн юм байтугай, өөрийн нам дотор байгаа гэгддэг иймэрхүү юмыг би сайн мэд дэггүй, сонирхдоггүй. Хувь хү мүүсийн харилцаанаас гол дуу үүдэлтэй, хөндлөнгийн хүн бол мэдэх ч шаард лага гүй аахар шаахар гэмээр зүйл нам, нам дотор байдаг л байх. Тийм дайвар маягийн юманд анхаарал тавиад байх юм бол бодлогынхоо гол шугамаас мулт үсрээд л гарчихна. Хамт раад засгаа байгуулах гол асуу дал дээр бол таны хэл сэнч лэн, Ардчилсан намын сайн, эсвэл муу төлөөлөлтэй нь харьцах, эс харьцах гэсэн сонголт надад бол байгаагүй шүү дээ. Ардчилсан намын албан ёсны удирдлагатай нь харьцах шаардлага бол бай сан. Өөрөөр хэлбэл, байгаа удирдлагатай нь л харьцана шүү дээ. Үүнтэй адил Ардчил сан намд ч бас сонголт бай гаагүй шүү дээ. МАХН-тай харь цана гэвэл надтай, намын өнөөгийн удирдлагын бидэнтэй л харьцана гэсэн үг. Өөр хувилбар байхгүй, байх ч есгүй. Монгол бөхөөр бол, зүүн, барууны манлайг тэр гүүлж, төлөөлж яг энэ барил даанд хэн хэн босоод ирж байгаа юм бэ. Тэр бөхчүүд л нүүр тулж уулзана, асуудлаа хоорондоо ярина шүү дээ.

-Таны байгуулсан хам тар сан Засгийн газар түү хэн гавьяагаа бай гуул чихлаа. Энэ бол Оюутолгойн гэрээ. Одоо бол галт тэрэг хөдөл чих сөн. Гэхдээ Оюутол гойн гэрээг тойрсон шүүмж лэл тасрахгүй л байгаа. Жишээ нь, би хоёр сарын өмнө хуучин ерөнхийлөгч Н.Энхбаяр тай уулзаж ярилцахдаа энэ талаархи байр суу рийг нь сонссон. Тэр маш голонгуй байна лээ. Үнэхээр энэ гэрээний хээ төлөө хожим хойно та ирээдүй рүү нүүр бар дам харах эрхтэй юу. Та энэ гэрээний талаар өөрийн үгийг хангалттай илэрхийлсэн. Гэхдээ л давтан асуух ёстой байсан гэж уншигчид маань чамлах байх гэж айх юм?

-Оюутолгойн гэрээ сайн гэрээ болсон. Бид сохор зоос заралгүйгээр энэ орд газрын эдийн засгийн үр ашгийн та лаас илүүг нь шууд авч бай хаар болсон. Өөр бусад шууд болон дам ашигтай, олзтой, хо жилтой зүйлийн талаар хан галттай ярьсан тул дахин нур шаад хэрэггүй биз. Хам гийн гол нь бид энэ хорвоо гийн хамгийн үнэ цэнтэй зүйл гэгддэг цаг хугацааг хожсон. Энэ гэрээг байгуулахын төлөө зүтгэж Ерөнхий сайд байхдаа үр дүнд хүргэсэн гэдгээрээ би ямагт бахархана. Ирээдүй рүү ч нүүр бардам харна. Гэсэн хэдий ч хамтарсан Засгийн газрын хийсэн гол гавьяа бол Оюутолгойн гэрээ гэдэгтэй би санал нийлдэггүй. Хамгийн их хүлээгдсэн, хамгийн том хөрөнгө оруулалт гэдгээрээ энэ гэрээ олны анхаарлын төвд байгаа нь зүйн хэрэг. Гэхдээ л Оюутолгойн гэрээ бол бидний гол ололт, гол гавьяа биш гэж боддог.

-Тэгвэл таны санаачилж байгуулсан хамтарсан Засгийн газрын гол гавьяа нь юу юм бэ?

-Хамтарсан Засгийн газ рын гол ололт, гол гавьяа бол ерөөс хамтарч чадсан явдал юм гэж би ойлгодог. Хамтарч ажиллаад, тодорхой үр дүнд хүрч чадаад байгаа явдал маань гол гавьяа юм. Оюу тол гойн гэрээ, хямралын эс рэг хамтраад авсан арга хэм жээ зэрэг нь хамтарсны үр дүн, үр дагаврууд л төдий юм. Эдийн засгийн хямрал дуу саа гүй үргэлжилсээр л байна. Хэцүү л байна. Гэхдээ бид харь цангуй бага донсолж бай гаа. Энэ бол хамтарч чад са ны маань тодорхой нэг үр дүн. Оюутолгойн гэрээгээ бай гуулчихлаа. Одоо “Эх ор ны хишиг, эрдэнийн хувийн” тухай асуудлаа яаж зохистой шийдэх вэ, нийгмийн халам жийн тогтолцоогоо яаж ча нар жуулах вэ гээд улс төрийн гол хоёр нам анх удаа нүүр нүү рээ харж байгаад УИХ дээр ажил хэрэгч байдлаар хэлэлцэж байна, цаана чинь. Тун амаргүй асуудлууд. Энэ яриа хэлцэл амархан өндөр лөх гүй. Шийдэл нь тийм ч амар хан олдохгүй байж мэд нэ. Гэхдээ ерөөс ингэж ярьж, хэлэлцэж, зөвлөлдөөд сууж байгаа маань Оюутолгойн гэ рээнээс дутахааргүй ач хол богдолтой юм гэж би боддог. Улстөрийн гол хоёр нам сон гуулиас сонгуулийн хооронд урьд нь юу хийж, яаж суудаг байлаа. Бие биенээ яаж дэ гээдэж унагах вэ…

-Бие биенийхээ унах нүхийг нь яаж илүү гүнз гий болгох вэ…?

-Тийм. Нөгөө талын ал даан дээр дөрөөлж өөртөө оноо яаж олох вэ гэдэгт л гол цаг заваа, ухаан бодлоо бар даг байлаа. Одоо арай л өөд рөг өөр юманд, нийгэмд илүү хэрэгтэй зүйлд цаг заваа, чадал тэнхээгээ зориулаад сууж байна. Оюутолгойн гэрээг муу ч, сайн ч ингээд нэг баадагнаад авлаа. Дараагийх нь юу вэ, ураны орд газрууд уу, Тавантолгой юу, Төмөрт үү? Өөрөөр хэлбэл, юуг ну раах, юуг унагах вэ гэдэг дээр бус, юуг бүтээх, босгох вэ гэ дэг дээр бид хамтаараа төв лөрч, хөдөлж, зүтгэж эхэл лээ. Энэ бол Оюутолгойн гэ рээнээс ч илүү том олз, том дэв шил юм гэж би ойлгодог.

БИ ШАЛГУУЛАХАД БЭЛЭН БАЙГАА. ҮҮНИЙГЭЭ БИ АМ БАРДАМ ХЭЛЖ БАЙНА

-Би танд таалагдахгүй ч асуулт тавьж магадгүй шүү. Эрээн бараан хор воо болохоор нийтийн дунд элдвийн л юм яв даг. Нийгмийн дунд тэ нүүчилж яваа албан бус яриаг танаас асууж бай гаа учраас хариулахгүй байх эрхтэй. Оюутолгой дээр таныг буюу ажлын хэсэгт орсон зарим ги шүү нийг тойрсон хард лага байгаа. Мөнгө ав чих сан гэх. Таныг хүр тэл 10 сая доллар аваад тэрнийгээ үрэх гээд яв чихлаа гэх мэтээр. Танд бол гомдолтой байхаар ярианууд гарсан байна лээ. Үнэхээр Оюутол гойн гэрээг батлуула хын тулд талууд хардмаар их хүчин чармайлт гаргасан. Хүмүүсийн хар даад байгаа шиг эрээ цээргүй авилга үнэ хээр явагдсан юм уу. Танд үүнд хяналт тавих бо лол цоо байсан уу?

-Эрх чөлөөтэй нийгэмд бүх юм чөлөөтэй шүү дээ. Тэр дундаа хардлага, сэрдлэг ч бас чөлөөтэй. Нийгэм бол хар дах эрхтэй. Эрхтэн дарх та нууд бол харин хардуулах үүрэгтэй. Аль нэг асуудлыг намууд хамтраад шийдэхэд хардлага үүсч байна. Аль нэг нам түүнийг нь дангаараа шийд сэн бол бүр ч их хард лага үүсэх юм байна л даа. Тий мээс өнөөгийн нөхцөлд хардлага арай бага үүсгэх суурь нөхцөл, ажлын зарчим, аливаа асуудлыг шийдэх гол арга нь гол хоёр хүчний ил тод, ижил тэнцүү оролцоо мөн гэж ойлгогдож байна. Өөрөөр хэлбэл, гай хийгээд гавьяа, ял болон ямбыг энэ хоёр нам ижил тэнцүү эдлэх ёстой бол сон цаг гэж ойлгогдож байна. Нөгөөтэйгүүр, МАХН, АН хэ мээх энэ хоёр намыг өнөөдөр яаж ч дүгнэж болно. Хэн, яаж ч дүгнэхээс үл хамаарч энэ хоёр нам бол дор дороо, өөрөө өөрсдийгөө Монголын гол ирээдүй, гол итгэл найд вар гэж итгэж явдаг. Ирээдүй дээ итгэлтэй намууд бол хамт раад хийсэн Оюутолгойн төс лөөр ханцуйн дотроо най маалцаж байгаад “эрээ цээр гүй авлига авах” мэтийн юм арай ч хийхгүй, ийм хэрэгт өөрс дийгөө арай ч хутгахгүй л дээ. Нэг хүн, нэг хэсэг хү мүүс буруу, бусармаг юм хий дэг, хийхийг завдаж болдог юм аа гэхэд бүхэл бүтэн нам, түүний удирдлагууд өөрс дий гөө, өөрийнхөө намыг тийм ялд унагахгүй. Хажууд байгаа намын нөхөд нь ч тийм юм бол лоо, эсвэл болох гэж бай на гэх сургаар ийм арчаагүй юм хийх гэсэн удирдлагаа хэзээ ч өршөөхгүй л дээ. Яа гаад гэвэл хэзээ ч хуучир даг гүй хэрэг гэж байдаг. Жишээ нь, Оюутолгойн гэрээ байгуу лах явцад ямар нэгэн өглөг, авлага байсан байлаа гэхэд тэр хэрэг эрт, орой заавал ил гарч ирнэ. Ийм хэрэг гарсан байлаа гэхэд энэ нь хэзээ ч, аль ч үед хуучрахгүй тийм хэрэг болох тавилантай юм.

-Аль ч үед үү?

-Тийм, аль ч үед хуучрах гүй хэрэг. Оюутолгойн гэрээ бол нуугаад, дараад, архивт өгчихөж байгаа асуудал биш шүү дээ. Энэ гэрээ бүрэн дү рэн хэрэгжтэлээ мөн ч их олон сөхөгдөж, яригдаж, шүүг дэх байх даа. Асуудлыг нөгөө талаас нь харж бас бол но. Одоо бидний харилцаж бай гаа гадаадын хөрөнгө оруу лаг чид маань эрх зүйт ёс, ард чилсан дэглэмтэй тэр ер төнцийн төлөөлөл болж Мон голд орж ирж байгаа улсууд юм. “Айвенхоу майнз” ч тэр, “Рио Тинто” ч тэр, аль аль нь олон нийтийн нээлттэй компа ниуд. Манай Монголд бол одоо хондоо бизнесийн элдэв данс тооцоо нь ил тод талаа саа нарийн сайн жигдрээгүй байна. Харин тэдний данс тооцоо бол, еэ гэгээн минь, тун нарийн байдаг юм билээ. Тэгэхээр тэдний хувьд аль нэг улсын Ерөнхий сайд ч юм уу, аль нэг сайдынх нь гарыг нь цайлгах гэж байгаад шорон гийн хаалга санаандгүй тат чих сонирхол бас байхгүй шүү дээ. Тиймээс хувь хүмүүсийн хувьд эрх барьж буй мань мэ тийнхээ ёс жудагт итгэдэггүй юмаа гэхэд, тогтолцооных нь хувьд тэдний хатуу чанд хууль цаазанд итгэж болох тал тай. Энэ сэдвийн эцэст нь хэлэхэд, хардлага байгаа бол түүнийг арилгах ганц найдвар тай арга бий шүү дээ. Хуу лийн дагуу мөрдөх, шалгах л хэрэгтэй. Би шалгуулахад бэлэн байгаа. Үүнийгээ би ам бардам хэлж байна. Бяцхан буяндаа бузар халдаахгүй байх хэмжээний ухамсар бол надад бий. Бусад нөхөд маань ч надтай ижил байр суурьтай яваа гэдэгт би эргэлзэхгүй байна.

-Та Ерөнхий сайд бо лоод таван төгөлдөр шил гэж шинэ томъёо лол гаргаж ирж ажилла сан. Сая та өөрөө ч, бу сад ч таны ажлыг нэ лээд цэгнэх шиг боллоо. Харж байхад дэлхийн жишигт нийцэх бүрт гэ лийн тогтолцооны суу рийг тавьсан, Атрын III аяныг эхлүүлсэн, Оюутол гойн гэрээг батлуулж чадсан зэргээр таны аж лын үр дүнг өндөр үнэлж байна. Тэр дундаас Атрын III аяныг он цолж асуумаар санаг даж байна?

-Асуу л даа. Авсан байж бол зошгүй гэх авлига ярьс наас, амжуулж хийх гэж оролд сон Атрын III аянаа ярь сан нь надад илүү тааламж тай байх нь мэдээж /инээв/.

-Би энэ намар атрын бүс нутгуудаар явж үзлээ. Үнэ хээр газар тариалан маань сэргэжээ. Та риа ланчдын зовхи өөдөө, урам зоригтой болсон бай на. Та монгол чуу дын уламжлалт ахуй амьд ралаас хол хүн юм шиг харагддаг. Атрын III аян таны нэртэй хамт түүхэнд үлдэнэ. Харин энэ санааг танд анх хэн өгсөн юм бэ. Та өөрөө энэ ажилдаа хэр сэтгэл хангалуун байдаг вэ?

-Ерөнхий сайд болгонд ажиллаж байсан тухайн цаг үетэй нь холбоотой жаргал, зов лон олон байдаг гэж би тү рүүн ярьсан. Миний хувьд ч зов лон бас тохиосон. Ерөн хий сайд болоод л ерөөсөө гурил, будааны үнийн өсөлт, хүнсний хомсдолын аюултай шууд нүүр тулгарч билээ. Тий мээс өөр яалтай ч билээ, Ерөн хий сайдын ажлаа би гуйл гаас эхэлсэн байдаг. Хойд, урд хөршөөсөө гурил, будаа байвал жоохон илүүч лээч гэж царайчилж гарсан. Тэгээд нэг юм 2008 оны хүнд хаврыг арай гэж барсан. Гэ тэл манайх гэдэг айл чинь урьд нь улаан буудайгаараа өөрсдийгөө хангачихдаг, бас гадагш нь зарчихдаг л байсан ш дээ. Төр засгаас нэг жаахан дэмжээд өгвөл энэ салбар маань босоод ирнэ, цаашаа өөрийгөө аваад явчихна гэж олон хүн, ялангуяа газар та риа лан эрхэлсээр ирсэн олон мэргэжилтэн надад хэлсэн л дээ. Олны санаа ийм л бай лаа. Тэр л надад нөлөөлсөн. Зориглоод хийх эсэх нь шийд вэр гаргах хүний л мэдэх асуу дал. Тэгээд бас эрсдэл ч юм. Хүний хүчин зүйлээс гад на, байгалийн хүчин зүйл шууд нөлөөлдөг том эрсдэл гэд гийг бас ойлгож байлаа. Гэхдээ намайг олон хүн хур цалж, зоригжуулсан даа. Ялан гуяа хөдөө аж ахуйн зөв лөх маань, Ерөнхий сайд асан Ш.Гунгаадорж гуай, “Ур га цын далай” холбооны тэр гүүн, миний найз Р.Содхүү нар намайг их зоригжуулсан даа. Атрын III аян маань олны санаа, олны дэмжлэг, олны зүтгэлээр бүтэж байгаа урам тай, буянтай ажил гэж боддог.

-Бурхан ч бас гайхалтай дэмжлээ?

-Сайн санааны үзүүрт тос гэдэг шиг, сүүлийн хоёр жилд бай галь дэлхий маань бид ний гээ үнэхээр харж үзлээ. Мон голчууд цаашдаа ам бүл улам л нэмэгдэнэ. Тэгэхээр ядаж идэх юмаа хүнээс гуйх гүй болчихно гэдэг улс орны хувьд ихээхэн чухал ач хол богдолтой. Бидэнд Атрын III аяныг анх эхлүүлж байхад хө рөнгө мөнгө тун бага байлаа шүү дээ. Гэхдээ л тэвдэж ява хад нь тэвнээр туслахад бол газар тариаланчдын маань урам нь бадраад, унасан сал бар аяндаа босоод ирдэг л юм байна.

-Үнэхээр тэр тариаланч дын нүдэнд ассан гал, хууч ны эзгүйрсэн, ун таж байсан талбайнууд сэрчихсэн, тариан тү рүү гээр халиурч байхыг харах онцгой сэтгэгдэл тэрүүлдэг юм билээ ?

-Атрын III аяны эхний хоёр жил ч яахав олны зүтгэл, бур ха ны авралаар гайгүй сайхан өн гөрлөө. Хойтон жил үүний гээ баталгаажуулаад авах ёс той юм. Хөдөө аж ахуйн сал барт шийдэж чадаагүй яваа өөр нэг том асуудал байна. Энэ бол мал аж ахуй юм. Ма най Монголын мал бол ирэх оны төл хүлээн авсны дараа 60 сая гараад явчих байх. Энэ 60 саяа эдийн засгийн идэвхтэй эргэлтэд яаж оруулах вэ гэдэг асуудал байна. Энэ маань стратегийн ордуудаа эдийн засгийн эргэлтэд оруу ла хаас дутуугүй ач холбог дол той том асуудал болоод бай на. Бид жилдээ найман сая орчим толгой мал нядалж дотооддоо хэрэглэдэг. Энэ нь нийтдээ 230 мянган тонн мах болдог. Экспортод бол ердөө л 10-12 мянган тонн мах гар гаж байна. Энэ бол ердөө л 400 мянга орчим толгой мал гэ сэн үг. Дэндүү чамламаар үзүү лэлт. Бид гадагшаа жил дээ ядаж таван сая толгой малын мах, махан бүтээгдэ хүүн гаргадаг болбол тун хэ рэгтэй юмсан. Тиймээс Мон го лын махыг гадагш гаргах бүх бололцоог эрж хайх, ашиг лах шаардлага тулга раад байна. Би өнгөрсөн есөн сард ГХЯ дээр шинэ Элчин сайд нар явахад зориуд очиж уулзаж ярилцсан. Эдийн за сагтаа гаднаас хөрөнгө оруу лалт олж ирэхээс гадна, до тоо дын бүтээгдэхүүнээ, түү ний дотор монголын махаа га даадын зах зээлд үлэмж хэм жээ гээр гаргах тийм л болом жийг олж ирэх юм бол та нөх дийг сайн ажиллаж байна гэж үзэж, цааш цаашдын ажил амьдралыг чинь дэмжинэ ээ, Элчин сайд нарын ажлыг яг энэ үзүүлэлтээр дүгнэнэ шүү гэж хэлсэн.

-Монголын мал, махаа эдийн засгийн том эр гэл тэд оруулна гэдэг бол үнэхээр том зорилт л доо?

-Хэлэх амархан ч хийхэд хэцүү ажил. Монголын үржил шимт бэлчээр дээр тэжээгдэж байгаа манай малын мах бол дэлхийд хосгүй амт шимтэй мах гэдэгтэй хэн ч маргадаг гүй. Гэхдээ Монголын махаа дэлхийн зах зээл дээр гарга хын тулд мал маань нь ямар ч “но”-гүй, эрүүл гэсэн олон ул сын баталгаа бидний гар дээр байх ёстой. Үүний тулд бид давын өмнө малаа эрүүл жүүлэх том ажил хийх ёстой юм. Тэгж гэмээнэ л бид гад нын зах зээл рүү Монголын ма хаа бариад гарч чадна. Мон голын махны хамгийн том уламжлалт зах зээл бол хойд хөрш маань байсаар ирсэн. Тэ гээд л уржнангаас хойш оро суудтай газар тариалан яри хаас гадна махаа яаж тий шээ борлуулах вэ гэж яриад байгаа юм. ОХУ-ын Ерөнхий лөгч Медведев өнгөрсөн намар манайд ирэхэд би түүнд бараалхсан. Албан ёсны уул залт, зоогийн хугацааг орол цуулаад нийтдээ гурван цаг гаруй түүнтэй уулзсан. Өөр бу сад асуудал ярихаас гадна би махныхаа асуудлыг ни лээд тогтож ярьсан. Магад гүй, энэ сэдвээр би арай дэн дүү удаан ярьсан бололтой. Сүүл дээ Медведев Ерөнхий лөгч дагалдаж явсан сайд нараасаа “Яагаад Сибирийн цэргийн тойргийн командлалд Шинэ Зеландаас мах авах нь Монголоос мах авахаас илүү ашигтай байна вэ гэдгийн үн дэслэл, тооцоог очсоныхоо да руйд надад гаргаж өгөөрэй. Бас Монголоос мах импорт лох бодит бололцоо, хоёр тал даа тохирч болох импор тын урьдчилсан хэмжээний та лаар санал шуурхай бэл дээ рэй. Эс тэгвээс Монголын Ерөнхий сайд мал, махнаас өөр сэдвээр бараг л ярьдаггүй хүн байна шүү дээ” гэж хо шиг нож байсан.

-Оросын Сибириэс өөр том зах зээл манай мон голын маханд олддог бо лов уу?

-Орос орон бол бидний уламжлалт том зах зээл. Бид 20 сая малтай байхдаа Орос руу жилдээ 70-80 мянган тонн мах гаргадаг байж. Одоо малын маань тоо 50 сая гар чихаад байхад экспорт маань 10 гаруйхан мянган тонн гэж байдаг. Тиймээс уламжлалт зах зээлээ сэргээж авах асуу дал нэн чухал байна. Нөгөө та лаас, өөр том том зах зээл бас байх шиг байна. Хятадууд бол Монголын сайхан махны амтыг үзээгүй л шахуу яваа ард түмэн шүү дээ. Тэдний аж байдал дээшилж, мөнгөтэй болж байна, хаанаас ч юугаа ч аваад идэж чадах бэлтэй болж. За тэгээд арабын ер төнц гэж том сайхан зах зээл байна. Казахстан гэхэд огт мал гүй шахуу болчихоод бай на шүү дээ. Авах сонирхол их байгаад байдаг. Энэ мэт чиг лэл, гарцууд дээр тууштай ажил лах, ашиг сонирхлоо, үндэсний уламжлалт бүтээг дэ хүүнээ гадагшаа чиглүүлэх нь амин чухал болоод байна.

-Оросууд гэснээс, Оюу толгойн гэрээ үзэглэс ний дараа орос ах на рын зүгээс тунирхлын шинжтэй тодорхой реакц бол илэрсээн. Энэ сэдвээр тэдний ч, манай ч ажиглагчид бичицгээж байгаа. Таны түр завсар лага авч байгаа энэ то хиолд лыг ч Оюутолгойн асуудалтай холбож бас тайлбарлах юм. Оюу тол гойтой хол боотой гоор Монголын Ерөнхий сайд ямар нэгэн дарам тад орсон юм биш бай гаа гэсэн таамаг байдаг бололтой?

-Монгол Улсын Ерөнхий сайд ямар ч нөхцөлд шийд вэрээ гаргах даа мэдээж тоо цоо судалгаан дээр үндэслэж, төрийн бодлогынхоо дагуу аливаа асуудлыг шийдэх ёс той. Гадна, дотнын ямар нэгэн дарамт дор шийдвэр гаргаж бай гаа бол тийм Ерөнхий сайд Монголд хэрэггүй, угаа саа. Саяын асуултын чинь цаад агуулгыг би ойлгож бай на. Манайд элдэв долоон зүйл бичих л юм. Орост ч гэ сэн бас л чөлөөт хэвлэл тэй га зар болохоороо элдэв гүтгэ лэг, таамаг бас бичих л юм. Мэ дэхгүй байж бичих л юм, мэдэн будилж ч бичиж байна. Шулуухан хэлэхэд, Оюутол гойн асуудал дээр оросууд тай ямар нэгэн ил, далд тохироо байх гүй, байх ч үндэсгүй. Хоёр та лын хийсэн бүх тохи роо, хэлэл цээ рүүд бүгд алба жиж, хальс, цаасан дээр баа бээ гүй буудаг. Хэлэлцэх, то хи рох зүйлээ хоёр талаас Засгийн газрууд нь, хол богдох яамд нь урьдчилан бэлддэг. Түүнийг нь дараа Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлөөр хэлэлцэж, харилцааны хаа ерөнхий чиг шугам, тодорхой асуудал, томъёолол зэргээ тогтож аваад, тэрнийхээ дагуу л харилцааны бүх ажил, арга хэмжээгээ явуулдаг. Тогтсо ноос гадуур ганц үг ган гэж дуу гарсан бол, өөрөөр хэл бэл, аль нэг албан тушаалтан том толгойлсон нөхцөлд тэр хүн тө рийнхөө өмнө, улсын хаа өмнө, өөрийг нь ажил албанд тавьсан улс төрийн намынхаа өмнө ялын тавцан дээр л гарна гэсэн үг шүү дээ. Тэгэхээр Оюутолгойн асууд лаар Орос улстай холбог дуулж элдэв юм бичиж шуу гиулж бай гаа нь огт оргүй зүйл шүү гэдгийг шулуухан хэлье.

-Оростой холбож таныг хар даад, элдвээр би чээд байдаг нь огт оргүй зүйл биш гэж бас бодогддог. Таныг орос школ той хүн гэдэг, та ОХУ-д сууж байсан Эл чин сайд байлаа, Ерөн хий сайд байхдаа бус даас илүү Орос руу яваад л, оро сууд тай илүү дотно харьцаад л байсан. “Оросын талыг баримтлагч Монголын Ерөн хий сайд С.Баяр” гээд манай хан бичихээс гадна оросууд хүртэл тэгж бичдэг юм билээ ш дээ?

-С.Баяр хэмээх нэгэн мон гол нөхөр оросуудад, Орос ул сад тал тай, талгүй байдаг эсэх нь хувь хүний үзэмжийн асуудал. Бид хоёр бол одоо энэ тухай биш, Монголын төрийн бодлогын талаар ярьж байна гэж би ойлгож байна. Тө рийн бод лого хувь хүний ханд лага таалал дээр биш, улс үндэстний эрх ашиг, түү нийг хангахад чиглэсэн тоо цоо, судалгаан дээр суурил даг. Би ганц нэг тоо, баримт хэлье. Энэ бол огтхон ч нууц биш, ил нээлттэй байдаг эх сур валжаас авсан тоо юм. “Га даадын хөрөнгө оруулал тын зохист хэмжээ, харьцаа” гэсэн ойл голт Үндэсний аюул гүй байдлын үзэл баримтлалд бай даг. 1990 оноос хойш өнөөг хүртэл гадаадаас манай улсад орж ирсэн хөрөнгө оруу лалтын хэмжээ гурван тэр бум ам.доллар болсон бай на. Энэ хөрөнгийн гурав ны хоёр нь буюу хоёр тэрбум орчим ам.доллар нь БНХАУ-аас орж ирсэн байдаг. ОХУ болон дэлхийн бусад улс орон үлд сэн гуравны нэг дотор баг таж байна гэсэн үг. Бүр тодор хой тоо хэлэх юм бол, Орос ул саас манайд оруулсан хө рөн гө оруу лал тын нийт хэм жээ 100 сая ам.доллар ч хү рэх гүй байгаа юм. Үүнийг урд хөршийнхтэй харьцуулах юм бол хорь дахин бага байна. Монгол Улсад оруулсан хө рөн гө оруулалтын гуравны хоёрыг БНХАУ, гурван хувийг нь ОХУ хангасан байна гэсэн үг. Тэмээ, ямаа гэхийн ч арга гүй тэмээ, ялаа гэвэл илүү дүйж очих ийм хэмжээ, харь цаа байж байна. Гадаадын хөрөнгө оруулалтын ийм хэм жээ, харьцааг “зохистой”, тэнц вэртэй байна гэх аргагүй. Монгол Улс маань үнэндээ бол гурван хөрш тэй улс. Орос, Хятад болон дэлхийн бусад орон гэж бид ярьдаг…

-Нөгөө АНУ, Япон, Со лон гос, Европын хол боо ны орнууд ОХУ-тай нийлээд манайд орж ирсэн хөрөнгө оруу лал тын дөнгөж гуравны нэ гийг хангаж байна гэж үү?

-Тийм. Дэлхийн бусад орон дот роо бид өндөр хөг жил тэй, ардчилсан дэглэм журамтай улс оронтой харил цаагаа хөгжүүлэхийг чухал чил даг. Гэтэл тэндээс өнөөг хүр тэл орж ирсэн хөрөнгө дэн дүү бага байлаа. Харин сая хан гэрээ нь батлагдсан Оюу толгойн төслийн хөрөнгө оруу лалт болох дөрвөн тэр бум ам.дол лар энэ байдлыг нилээд засах, тэнцвэржүүлэх учир жанцантай юм. Монгол Улс гурван хөрштэйгөө зөв зо хистой, тэнцвэр тэй харил цаатай байх нь үндэсний эрх ашигт маань амин чухал. Гэх дээ тэнцвэрийг хангаж байгаа нь энэ гээд урд хөршөөс орж ирсэн хөрөнгийг танах, хасах замаар биш, хойд хөршөөс болон бусад орноос орж ирэх хөрөн гийг нэмэгдүүлэхийг зо рих, бүх та лаар дэмжих естой юм. Оюутолгойн хөрөнгө оруу лалтын хэмжээ, түүний ач холбогдлын тухай би тү рүүн хэлсэн. Одоо бид ОХУ-аас орж ирэх хөрөнгийн хэм жээг БНХАУ-аас орж ирсэн хөрөнгийн хэмжээнд хүргэх, дүйцүүлэх зорилготойгоор илүү үр дүнтэй, илүү идэвхтэй ажиллах ёстой болж байна. Ингэж дүйцүүлэх нь манай үн дэсний эрх ашигт бүрэн нийц нэ. Үндэсний аюулгүй байд лын үзэл баримтлалыг 1990-ээд оны эхний хагаст боловс руулж байхад ОХУ, БНХАУ, дэлхийн бусад орон той ха рил цах харилцаа, түүний хү чин зүйлс, зохист тэнцвэрийг тодор хойлсон “30:30:40” гэ сэн нэгэн томъёо гарч ирсэн бай даг. Энэ томъёо бол гадаа дын хөрөнгө оруу лал тын зо хист хэмжээг ч бас тодор хойлсон оновчтой томъео юм. Тий мээс бид гадаад бод логын хоо, эдийн засгийн га даад харилцааныхаа тодор хой асуудлыг шийдэхдээ, түүний дотор ОХУ-тай харил цах харилцаагаа тодорхой лохдоо дээр дурдагдсан ба римт, тооцоо, үндэс лэ лийг зайлш гүй харгалзах естой гэ сэн бодлого, чиглэлийг би Ерөн хий сайдаар ажиллаж байхдаа барим талсаар ирсэн. Монгол Улсад орж ирэх Оро сын хөрөнгө оруулалтыг нэ мэг дүүлэх нь оросуудад гэхээ сээ бидэнд илүү ашигтай гэд гийг хаана хаанаа ухаарвал сайн байна. Оро сын оролцоо, Оросын хөрөнгийг татах асуу дал бол ёстой нөгөө манай төрийн бодлогын тулгамдаад байгаа зорилтуудын нэг гар цаагүй мөн. С.Баяр нь байна уу, С.Батболд нь байна уу, хэн байх нь хамаагүй энэ асууд лыг шийдэх л үүрэгтэй. Ший дэх ч болно.

ШИЙДВЭРИЙГ МААНЬ “СТАНДАРТ БУС” ГЭДЭГ БОЛОВ УУ, “ШИНЭ СТАНДАРТ” ГЭХ НЬ ҮҮ, ӨӨР ЮУ ГЭДЭГ БОЛ ГЭЖ БОДОЖ ЯВСАНГҮЙ

-С.Баяр Ерөнхий сай дын нэр тэй хамт “стан дарт бус” гэх томъёолол их яригддаг. Гэх дээ энэ томъёолол өөрөө тийм ч оновчтой томъёолол биш байж болох юм. Энэ хүнд шийдлүүд, Монго лын улс тө рийн прак тикт байгаагүй “стан дарт бус” шинэ алхмуу дыг та яагаад хийх бо лов оо. Мэдээж эрүүл мэндийн шалт гаа наас гадна бидний мэдэх гүй олон юм байгаа байх?

-Нэг асуултаар хоёр огт өөр сэ дэв хөндөх шиг боллоо. Эхлээд “стан дарт бусын” ту хай нэг юм хэлье. УИХ-ын гишүүн, сая Гадаад харил цаа ны сайдаар томилогддог Зан дан ша тар надаас нэлээн тү рүүн нэг со нин юм асуусан. “Та ны гаргаад бай даг энэ шийдвэрүүд “стандарт бус” гэхээсээ “шинэ стандарт” юм биш үү. Та өөрөө юу гэж үзэж бай на вэ” гэж. Би түүнд хариулж амжаагүй л явна. Юу тай ч аливаа шийдвэр гаргахдаа би түүний шаард лага болон үр дүнг олж харах, тооцохыг хичээдэг. Тэр нээс биш тэр шийд вэрийг маань “стан дарт бус” гэдэг болов уу, “шинэ стандарт” гэх нь үү, өөр юу гэдэг бол гэж бодож явсан гүй. Өөрөөр хэлбэл шийдвэ рийн агуул га, зорилго нь чу хал болохоос түүний нэр, хэл бэр нь бол дараа гийн асуудал гэж боддог. Эрүүл мэндийн учир шалтгаанаар аж лаа саа чөлөөлөгдсөн тухай та асуу лаа. Энэ бол тэр аль нэгэн “стан дарт тай” хол боогүй л зүйл байх. Яа хав, стан д арт тай заавал холбоё гэж үзвэл, ажлаа хийхэд нь биеийн маань байдал одоохондоо “стан дарт бус” болжээ гэх юм биз дээ. Энэ нь “шинэ стан дарт” болоод тогтчихгүй бай гаасай билээ гэж ерөөе дөө /инээв/.

-Эрх мэдлээс татгалзах соёл гэх ойлголт манайд бараг байдаггүй шинэ зүйл. Цөөхөн жишээ л байдаг байх. Гэхдээ сая та үнэхээр гайхаш руул сан шийдвэр гаргаж, өө рийн хүч чадлыг харуул лаа. Гэхдээ энэ бүхнийг танд хамгийн ойр зөв лөж байсан хүн бий юу?

-Намын бодлогын асууд лаар намын нөхөдтэйгөө зөв лөлгүй л яахав. Тодорхой хү ний эрүүл мэнд гэдэг бол на мын бодлого биш, тухайн хү ний л асуудал, тэр хүний л зов лон юм даа. Миний л эрүүл мэнд учраас энэ асуудлыг хэн тэй ч зөвлөх билээ, өөрөө л шийднэ шүү дээ. Харин гаргасан шийдвэрээ бол на мын журмын нөхөд, хамтран зүтгэгч нар, найз нөхөд, ар гэрийнхэндээ бол ном жур маар нь дуулгах ёстой.

-Та яг ямар эмчилгээ хийлгэж байгаагаа олон түмэндээ хэлж болох уу?

-Аль хэдийнэ, удаа дараа, олны өмнө ёслол төгөлдөр зарлагдаад маш тодорхой болчихсон юм биш үү, миний өвчний түүх? Тиймээс нуу гаад байх юм бол үндсэндээ алга. Мон голд бараг арван хүний нэг нь яг над тай адилхан өвч тэй явж байна. Ма найд бараг 250 мянган хүн элэгний аль нэ гэн вирустэй байдаг гэж сонс сон. Энэ бол өндөр тоо. Гэ тэл АНУ-д ч энэ тоо өндөр байх юм. Тэнд хүн амынх нь дөрвөн хувь буюу найман сая орчим хүн С вирустэй гэнэ. Тэ гэ хээр хөгжиж яваа Монголд ч бай даг, хөгжөөд тасарсан АНУ-д ч л гар даг, хүн төрөлх төнийг зовоож байгаа олон өвч ний л нэг нь юм даа. Энэ өв чинд интерферрон хэмээх хүчтэй тариа, рибаверин хэ мээх үй олон ширхэг эмнээс өөр эмчилгээ бай даг гүй юм байна. Энэ эмчилгээ нь харин өвчнөөсөө ч хүнд юм шиг. Ийм эм чил гээ хийлгэж байгаа хүн юун Ерөнхий сайдын ажлыг хийх. Ерөн хий дөө л ор, хэвтэр бараадсан, та риан даа шанал сан, уух эмээ ширхэг лэж тоол сон байдалтай байдаг юм бай на. Харин хаяа ном ша гайх, агаарт дэмий сэлгүү цэхэд элдэв хорио байхгүй нь зүгээр ч юм шиг.

-Танай намын болон Зас гийн газрын хамтран зүтгэгчдээс тань, мөн Ерөнхийлөгч Ц.Эл бэгдорж, УИХ-ын дарга С.Дэм бэрэл нараас танд хандаж “Ерөнхий сайд та хэсэг хуга цаанд таа ваа раа эмчлүүл. Үүний тулд заавал албан ту шаа лаасаа холдох хэ рэг гүй” гэсэн санал хү сэлт тавьсан гэдэг үнэн үү?

-Ажлаас чөлөөлөгдөх хү сэл тээ тавихдаа, мэдээж хэ рэг төрт ёсоо бод оод улсын хаа Ерөнхийлөгч, УИХ-ын дарга, хамтран зүтгэж байгаа Зас гийн газрын гишүүд, мөн намын хаа Удирдах зөвлөл, УИХ дахь намын бүл гийнхээ нөхөдтэйгээ л хамгийн тү рүүнд асуудлыг ярина шүү дээ. Уулзаж ярилцахад бараг хүн бүр л “Таны биеийн зов лонг ойл гож байна аа, шаардлагатай хуга цаан даа эмч лүү лэх хэрэгтэй. Гэхдээ ажлаа саа заавал чөлөөлөг дөх хэрэг бай гаа юм уу, тэр хуга цаанд бид ачааг чинь хөнгөлөөд, арыг чинь даа гаад явчих на шүү дээ” гэж хүний ёсоор сай хан ханд сан явдалд сэтгэл маань их уяр сан. Улсын Ерөн хий лөгч, Их хурлын даргаасаа авахуу лаад хамтран зүтгэж байгаа намын журмын нөхөд маань, УИХ, ЗГ-ын гишүүд ингэж хэ лээд байхаар нээрээ ч тийм болол цоо байгаа юм болов уу даа гэж нэг хэсэг бо дох, эргэлзэх явдал гарч л бай лаа. Гэхдээ сүүлд сайн бодоод үзэхэд тэр бол гарц биш юм билээ. Ачааг үүрнэ гэсэн бол өөрөө л үүрэх ёстой. Ерөнхий сай дын дангаараа үүрдэг тусгай ачааг хэсэг нөхөддөө хувааж тохоод яа хав. Эрхийг үүргээс нь, ялыг ямбаас нь салгах нь ерөөс буруу. Өөрийгөө бо лон өрөө лийг ин гэж зовоож бай хаар өргөдлөө өгье гэж эцэстээ шийд сэн. Шийдвэр гар гахад хэцүү бай сан ч, яг шийдсэний дараа бол бие махбодь өвч тэй хэвээр ч, санаа сэт гэл эрүүл, тэнүүн болдог юм бай на лээ.

-Өр авлагын тухай ойл голт хүний хорвоод бай даг. Ялан гуяа эдийн зас гийн утган дээр. Хүн чанарын өр авлага гэж зүйл бас байдаг болол той юм аа. Энэ тухай танд ер нь ямар бодол байдаг бол?

-Өртэй хүн өөдөлдөггүй л гэдэг шүү дээ. Тийм учраас тэр авлага гэ дэг бол дараа гийн асуудал байх. Да вын өмнө өргүй л байх хэрэгтэй биз.

-Сэтгэлийн ч гэсэн үү?

-Сэтгэлийн өр бол огт өөр матери биз дээ. Гэхдээ өргүй байх нь эрх чөлөөтэй явахын нэг үндэс мөн л болов уу.

-Бид хамгийн өөдгүй, хамгийн хүний тус мэд дэг гүй, увайгүй нөхдүү дийг улстөрчид гэж их ярьдаг. Хүн чанар дээр суу рил сан улс төр хөг жөөсэй гэж бас хүсдэг. Та их огцом, хурц шийд вэрүүд гаргадаг. Зан чанарын ийм шинжээ сээ бо лоод эсэргүүцэгч дийг ч цөөн гүй төрүүл дэг, бас татдаг байх. Гэсэн ч улс төр хавиар хүн чанартай бас таа ралддаг, тийм юм тэнд бас байдаг гэж түрүүн та хэлэх гээд байх шиг?

-Би урьд нь энэ талаар бас ярьж байсан санагдаж байна. Улс төр гэдэг чинь амьдралын л нэг хэсэг. Хү ний хийдэг ажлын нэг л салбар. Амьд ралд сайн, муу хоёрын харь цаа, пропорц ямар байдаг билээ, улс төрд энэ хоёр тэр л багцаандаа байдаг биз. Тэрнээс биш дан ганц хүний шаар, шавхрууг шүүж аваад тусгай орчинд аваачиж түг жээд, дараа нь тэднийгээ “улстө рийнхөн” гэдэггүй л байх. Сэтгүүлч дийн дунд хо гийн болоод хөгийн шаарууд байхгүй гэж үү?

СЭТГҮҮЛЧДИЙН ДУНД ХОГИЙН БОЛООД ХӨГИЙН ШААРУУД БАЙХГҮЙ ГЭЖ ҮҮ?

-Таны хүнд ханддаг хэмжүү рийг л сонирхох гэж явсаар энэ хүрээд ирлээ л дээ?

-Хүн чанарын асуудал бол харь цааны гол асуудал гэж боддог. Хүн ча нар нь хэтэрсэн юм даа гэсэн хүний харьцаа ч байхгүй, бизнес ч байх гүй, улс төр ч байхгүй. Хүн ча нар ду тагдана гэхээс хэтэрнэ гэж байх гүй. Ерөөс чанар гэдэг үзүү лэлт бол өөрөө тусдаа том үнэт зүйл юм шиг. Хү ний ча нар, харилцааны чанар, орч ны чанар, эрүүл мэндийн чанар, эдийн чанар гээд үнэ лэх ёстой юм амьд ралд олон байна. Нас ахих тусам үүнийг илүү сайн ойлгодог юм шиг байна.

-С.Баяр даргын хийсэн томил гоонуудыг хараад юуг голчлон хэмжүүрээ болгодог юм бол гэж боддог байсан. Нов шийн амьтан даа гэж олонхийн үздэг нөхөр ч албанд тохоогдоод л яваад байдаг. Ерөөсөө юу хийж бүтээсэн нь тодор хой гүй, сайн, муу нь мэдэгдэхгүй залуусыг ч мэр сэр томил сон?

-Нэр усгүй ийм ерөнхий шүүмж лэлд ерөнхий л хариу ирнэ шүү дээ, Ганчимэг ээ. Ажлын томилгоонд ажил хэр гийн чанар, чадварыг л гол ло дог журам, шалгууртай. Би томил гоон дээрээ алдаа гар га сан байхыг үгүйсгэхгүй. Гэх дээ л томилсон хү мүүс маань дандаа “Новшийн амь тад, сайн муу нь мэдэгдэхгүй за луус” бай гаагүй л болов уу гэж найдаж бай на. Царайны сайх наар цай сүлэх юм биш гэдэг шиг. Хүний сайн, муу гийн тухай хувийн дүгнэлт маань ми ний дотор л хадгалагдаж байх учир тай. Тэрнээс ажил албанд томил гоо хийхдээ “сайн, муу хүн” гэсэн барьц, баримжаа муутай, субъектив чанар тай шалгуураар хандах юм бол сүйд бол но биз дээ. Сайн санагдсанаа авч то ми лоод л, харин энэ бол нэг жаа хан тийм амьтан даа гээд ха лаад л байх хэрэг үү. Хувийн үнэлэмж, албаны шалгуур гэдэг огт хоёр өөр хавтгай дээр хэрэглэгддэг өгөгдөхүү нүүд байх шүү.

-Шинэ Ерөнхий сайдыг С.Бат бол доос өөр хүн байсан бол нийгэм хү лээж авах гэж бөөн юм болох байсан байх. Та яаж, ямар шалгуураар энэ сонгол тыг хийсэн юм бэ? “С.Батболд болж байна аа. Зөв сон голт” гэсэн толгой до хилт таны шийдвэрийг хүрээлж байсан санагд сан шүү?

-Яагаад тэгж байгааг мэ дэх үү. Үүнд хэд хэдэн учир шалт гаан бий. Би гол хоёрыг нь л хэлье. Нэгд, одоо шийдэх ёстой байгаа бизнесийн том том асуудлуудыг бол мань мэтээсээ Батболд илүү сайн мэднэ, мэдэрнэ, шийдэж чад на. Жишээлбэл, Оюу тол гойн гэ рээг би бизнес талаас нь ха раад, хөөе та нар тэр талаас нь бо доод үзээч ээ гээд хэл чих мэдлэг, мэд рэмж надад дутагдаж байлаа. Миний туулж ирсэн зам бол, хууль гэдэг ч юм уу, улс төр гэдэг ч юм уу, зөв хөн энэ чиглэлээр л явжээ. Гэтэл энэ том хэм жээ ний бизнесийн асууд лыг шийдэхэд зөвхөн тэр гаднаас олж болох мэдээлэл, мэдлэ гээс гад на дотроос төрдөг мэдрэмж ус, агаар мэт хэрэг тэй юм байна. Би үнэндээ бол бизнесийн асуудлаар Ерөн хий сайдын хувьд гологдож байсан хүн. Өнөөдөр яг С.Бат болд шиг л Ерөн хий сайд хүлээгдэж байж.

Хоёрт, С.Батболд бол мэргэж лийн гэхээсээ төрөл хийн дипломат хүн. Монголыг гадаад ертөнцтэй холбох амьд гүүр болж чадах чадвар талаас нь ч үзвэл, миний түрүү ний яриад байдаг гадаад харилцааны зохист тэнцвэ рийг хангах мэдлэг, мэд рэмж талаас нь ч үзвэл энэ бол зөв сонголт болжээ хэмээн түү нийг до тоод, гадаадгүй хүлээн зөвшөөрч байна. Нөгөөтэйгүүр, ерөөс хүмүүс тэй харьцах харьцааны хувьд Бат болд бол асуудлыг эвээр шийдэх зү гээр нэг чадвартай гэхээсээ увидас тай хүн. Хамтарсан Засгийн газрыг цааш нь аваад явахад түүний энэ чанар бол амин чухал зүйл юм.

-Ерөнхий сайд С.Бат бол дод өнөөдөр байх гүй бай гаа, бий болгож арай амжаа гүй байгаа сүр хүчинд та хан див өргөж ярьж байгаа юм уу. Тэр сүр хүчээ шинэ Ерөн хий сайд өөрөө бүтээг л дээ?

-Бүтээнэ ш дээ. Бүтээж л таарна шүү дээ. Ирээдүйд бү тээ хээс гадна аль хэ дийнээ бүтээчихсэн суурь, сүр хүч түүнд хангалттай бий. Хэн нэгнээс хандив аваад байх шаардлага түүнд байхгүй.

-Таны дотор С.Бат болд той өрсөлдөж бай сан хүн бай сан уу, нэр хэлэхгүй байж бол но. Гэхдээ байсан, үг үйг хэлж болох уу?

-Байлгүй яахав. Нэлээд олон хүн байсан. Гэхдээ эр лийн үзүүр тодорхой зар чим, шал гуурын дагуу цөөн бүрэл дэхүүн дотор эргэлдэх ёстой бол сон. Давын өмнө хам тарсан энэ засаг маань цааш даа ч үргэлжилж ажил лах ёс той гэдэг том зарчмаа би барь сан. Өнгөрсөн жил хүнд хэцүү сонгууль боллоо. Дараа нь долоон сарын нэгэн боллоо. За тэгээд хэлэлцэж, хэлэлцэж нэг юм хамтрах боллоо. Хамтар сан Засгийн газраа байгуулаад замд гарлаа. Энэ хугацаанд хийж чадсан ч юм байна, ам жаагүй ч юм зөндөө байна. Энэ бүхний гавьяа ч тэр, гай ч тэр хамтарсан за сагт орсон өнөөх 15 хүн дээр л бууна шүү дээ. Энэ ба гийг толгойлж байсан би хэ мээх нөхөр бие маань дий лэхээ болилоо гээд за мын дун даас буцчихлаа. Тэ гэхээр да раагийн Ерөн хий сайд үлдэж бай гаа 14 дотроос л байх ёстой гэ дэг гол зарчим үйлчилнэ. Эрх биш сонгуулийн үр дүн гэж бай гаа учраас тэр хүн МАХН-ын гишүүн байж таа раа. На майг хасахаар МАХН-ын ги шүүн төрийн сайд найман хүн үлдэнэ. Тэ гээд бодоод үз л дээ. Энэ дун даас миний түрүүний шал гуураар шүүвэл С.Бат болд га рах нь ойлгомжтой юм. На мын гишүүд ч, иргэд сонгогчид ч бидний барим талсан тэр зар чим, шал гуурыг зөв гэж үзсэн учраас таны түрүүний хэл сэнч лэн

“С.Батболд болж байна аа. Зөв сонголт” гэсэн байдлаар түүний томилгоог хүлээж авчээ.

Н.ЭНХБАЯР НӨХӨН СОН ГУУЛЬД НЭР ДЭВШСЭН БОЛ АРАА САА ДЭНДҮҮ ИХ ЭРСДЭЛ, СҮЙТГЭЛ ДАГУУЛАХ БАЙСАН ГЭДЭГТ БИ ОДОО Ч ОГТ ЭРГЭЛЗДЭГГҮЙ

-С.Баяр даргад хаяг лаг дах гавьяаны тухай албан ба ал бан бусаар олон дахин л ярьж байна. Тэр дотроос нэ гэн стандарт бус га вьяа ны ту хай бүр их. С.Баяр олон гавьяа бай гуулсан. Тэдгээ рийн хамгийн том нь Н.Энх бая рын буухиаг тасалсан яв дал гэх мэт. Ц.Элбэгдор жоос ч олон юм нэхээд хэрэг гүй. Тэр чинь Н.Энх баяр ыг унагаж хийхээ хий чихсэн хүн гэх юм. Та ийм асуул тад ха риу лах уу. Ийм стан дарт бус гавьяа үнэ хээр байна уу. Эсвэл бас л сэт гүүл чид бид ний гаргасан таа маг, явуул сан өдөөн хат галга юм уу?

- За даа, тэр бол сэтгүүлч та нөхдийн л хийдэг таамаг, явуулга байна гэж бодож байна. Хэн нэгэн буухиагаа гэнэт тас луулаад л, нөгөөх нь түүнийг нь сүрхий тас лаад л. Тэгээд тэр нь гавьяа болж яригдаад л… Би бол үнэн дээ асуудлыг тэгж ха рахгүй байгаа. Наад зах нь гэхэд, Н.Энхбаяр дарга одоо харьцангуй залуу хүн шүү дээ. Надаас хоёр ч дүү, одоо дөнгөж 51-тэй. Эр хү ний замын хүзүү урт гэдэг дээ. Би ч гэсэн жи шээл бэл, га вьяа гаа яриулаад л, ингээд нас яагаа ч үгүй байж л вагоны буудал дээр ийш тийш хол явчих гэж байгаа хүн шиг үдүү лэн мордох гэж байгаа байдалтай сууж бай на гэж бодохгүй л байна шүү. Өвгөн партизаны ярь даг дайн байл даан тай кино ч бас яримааргүй л байна.

-Та Н.Энхбаярын тухай ярих нэг л дургүй байх шиг. Би заавал яриулна гэж бас зүтгэхгүй л дээ?

-Н.Энхбаяр даргатай хол боо той асуудлаар на дад ярих ч юм байна, ярих гүй ч юм байна. Н.Энх баярын тухай огт юм ярих гүй гэсэн бодол байхгүй. Яагаад ярихгүй байх ёстой гэж. Н.Энхбаяр гэдэг хүн Монголын улс төр, Мон голын түүхэнд том мөр үл дээсэн улс төрийн том фигур шүү дээ. Том фигур уч раас оносон юм нь ч том байдаг, алд сан юм нь ч бас том л бай даг. Жишээ нь, их өрийн асууд лыг тэглэсэн явдал бол түүний том гавьяа. Их өрийн асуудлыг тэглэж чад сан учраас одоогийн Зас гийн газар, одоогийн УИХ-д энэ стратегийн том орд газ руу дын асуудлыг ёстой дур зоргоо роо, Монголынхоо бод логоор шийдэх болол цоо нээгдсэн. Энэ түүхэн том гавьяаг яаж үгүйсгэх юм бэ.
-Том гавьяа нь ийм байж. Тэгвэл түүний том алдаа нь юу гэж Та боддог вэ?

-Ерөнхийлөгчийн сонгуу лийн дараа Н.Энх баяр дарга буруу тийшээ зүт гэчих шиг болсон. Ерөнхийлөгчийн сон гуульд мэ дээж нэг, хоёр дугаар байр гэж байхгүй л дээ. Нэг нь Ерөн хийлөгч болоод дээ шээ явдаг, нөгөө нь ир гэнээ рээ үлддэг. Энэ гашуун бо ловч гарцаагүй үнэнийг дот роо уужуу тунгаах, хүлээн зөв шөөрөх сэтгэл зүйн уян хатан чанар Н.Энхбаяр дар гад дутав уу даа гэж би хар сан. Тэгээд л сонгуулийн ма ргааш өглөөнөөс нь эх лээд буруу гаргалгаа хийс нээс болж том том алдаад эхэл сэн юм шиг надад санагд сан. Жишээ нь, Чин гэлтэйн нө хөн сонгуульд залуу сайд Д.Зо ригт дэвшинэ ээ гэсэн намын Бага хур лын шийдвэр гарчи хаад бай хад бас нэг том алдаж бай на лээ. Н.Энхбаяр бол намын гишүүнчлэлээ сэр гээ чих сэн хүн. Өөрөө нэг хэ сэг телевиз, сониныг өө рийн мэдлийнх гээд зар лачихсан хүн. Тэгээд тэр теле виз, со ниноо роо дам жуулаад намын хаа эсрэг, намаасаа нэр дэвш сэн хү ний эсрэг улаан цагаан тэмц сэн. Энэ бол ямар ч хэм жээ ний улстөрчид байж бо ло хоор гүй том алдаа, том нүгэл юм л даа. Н.Энхбаяр дарга бол үнэхээр шинэ Монголын түүхэнд том мөр үлдээсэн том зүтгэлтэн. Өө рийгөө зүй ёсоор ман дуулах гэрэлт хөшөөний хөө суу рийг өөрөө л цутгасан хүн. Харин сая болсон нөхөн сон гуулиар тэр хөшөө нийхөө суурийн нэлээн хэсгийг нь өөрөө жоотуу даад, эмтлээд аваад явчих шиг боллоо.

-Ер нь Н.Энхбаяр дарга яагаад нөхөн сон гуульд нэр дэв шиж бо лох гүй гэж. Дэв ших эр хийг нь та хасч болох гүй биз дээ. Тэгэх тус маа танай намын дар га байсан хүн, Улсын Ерөн хий сайд, Ерөн хийлөгч байсан хүн, олон түмэнд танигдсан том улстөрч шүү дээ. Та дөнгөж сая л энийг нь хэлээ биз дээ?

-Товчхон хэлэхэд, Н.Энх баяр дарга нөхөн сонгуульд нэр дэвшсэн бол их буруу юм болох байсан. Өөрт нь ч буруу, намд ч буруу. Төрд байдаг жишиг жаяг гэж нэг юм бий шүү дээ. Тэр жишиг жаяганд ч харш буруу юм болох байсан.

-Яагаад буруу гэж?

-Дэндүү ойлгомжтой юм биш үү? Ерөнхийлөгчийн сон гуулиар Монголын сон гогч олон түмэн нэр дэвшигч нарт дүнгээ тавьчихлаа. Манай нам болон нийгэм тэр чигээрээ тэр дүнг нь хүлээн зөвшөөрчихлөө. Гэ тэл улсын хэмжээний сон гуу льд нийт ард түмний тавь сан дүнг дүүргийн хэмжээнд очиж давж заалдах гээд бай гаа ч юм шиг ёс зүйн та лаасаа ч, улс төрийн талаа саа ч нэг тийм эргэлзээтэй, эв гүй юм руу яваад орчих гээд байсан. Та Н.Энхбаяр ыг намын дарга, Ерөнхий лөгч байсан хүн шүү дээ гэж надад сануулж байна. Тийм л дээ. Тийм том тушаалд байсан тусмаа л эвгүй байхгүй юу. Ерөнхийлөгч бай сан хүн сонгуульд өвдөг шо роодмогцоо парламен тын сонгуульд нэр дэвш дэг практик жишиг дэл хийн хаана ч байхгүй. Яагаад бай даггүй гэж? Яагаад гэвэл зүгээр л эвгүй байхгүй юу. Сон гуулийн тоос буусны дараа нь, хэд гурван жил өнгөрсний эцэст бол хаана ч гэлээ нэр дэвшээд явж болох байх л даа. Гэхдээ л бас мэдэхгүй юм. Би л бол тэгж явахгүй.

-Н.Энхбаяр нөхөн сон гуульд нэр дэвшвэл гарцаа гүй ялагдана. Тэгвэл энэ нь түүнд гэхээсээ надад муу юм болно гэж та дот роо бол гоом жил сон байж болно шүү дээ. Тэ гээд л дэвшүүлэх гүй гээд гөжчихсөн юм биш үү?

-Сонгуулийн дүнг урьд чилж гарцаагүй мэднэ гэж байхгүй. Гэхдээ л Н.Энхбаяр сонгуульд дэвшлээ гэхэд ялах магадлал нь бага байсан. Ерөнхийлөгчийн сон гуулиар манай нэр дэв шигчид хамгийн бага санал өгсөн тойрог бол энэ Чин гэлтэйн той рог байсан юм шүү дээ. Нэр дэвшлээ гэхэд сонгуулийн сурталчил гааных нь агуулга юу байх вэ? Хэдэн сарын өмнө та нар буруу шийджээ, одоо зөв шийд гэх үү, юу гэх вэ? Бод доо. Чингэлтэйн сонгог чид нөхөн сонгуулиар Н.Энх баяр дахиад хүрээд ир вэл яах байсан бол? Түрүүн унагасан юм, одоо босгоод өгье гэх байсан болов уу, эсвэл давж заалдаад байгаа бол бүр үзүүлээд өгье гээд ширүүлэх байсан болов уу. Олон түмний сэтгэл зүйн өөрч лөлт, хандлагыг барин та вин таах аргагүй шүү дээ. За тэгээд нөхөн сонгуульд Н.Энх баяр нэр дэвшээд уналаа гэхэд сүйд болно биз дээ. Өөрөө ч зүйл дуус на, намаа ч бүр шаварт хут гана биз дээ. Тийм том эрсдэл рүү түүнийг ч, намаа ч түлхэх бүдүүн зүрх намын дар га надаас гарч болно гэж үү? Хоёр сонгуульд нэг хү нийг байн байн зүтгүүлээд л, тэгээд дараа лан өвдөг шороодуулаад л бай вал юу болох вэ? Энэ нэг эргүүт сэн нөхрийг намын даргаас нь авч хаяна гэхэд би “үгүй” гэж хэлэх эрхгүй л болно. Би ч яахав дүүрч гэж бодъе. Харин намын нэр хүнд яах вэ? Энэ намын оролцоотой бай гуул сан нөгөө хамтар сан засаг яах вэ? Энэ зас гийн хийх, гүйцээх учиртай том ажлууд яах вэ? Н.Энх баяр нөхөн сон гуульд нэр дэвш сэн бол араасаа дэн дүү их эрсдэл, сүйтгэл дагуу лах байсан гэдэгт би одоо ч огт эргэлздэггүй.

-Үүнийгээ та өөрт нь хэлж байсан уу. Та хоёр нэг их удаан уулз лаа гэж дуулдсан?

-Бид хоёр нэг биш, хэд хэдэн удаа уулзсан. Удаан ч уулзсан, босон суун ч уулзаж байсан. Өөрт нь бол би нөхөр ёсоор үнэн бодлоо хэлсээр л явсан. Наадахь “халуун мөрөөр нь даагаа нэхэх” гэсэн санаа чинь буруу шүү гэж. Би намын даргын хувьд нэр дэвшинэ гэсэн бодлыг чинь ийм ийм учир шалтгааны улмаас дэмжиж үнэхээр чадахгүй нь гэж аль халуун зунаас хойш л хэлсээр ирсэн. Гэхдээ Н.Энхбаяр дарга бол нэг зүтгэчихээрээ хүний үг авахдаа тун тааруу болчихдог хүн шүү дээ.

-Ерөнхийлөгчийн сонгуулиар нам намайг өөдтэй дэмжсэнгүй. Ялан гуяа энэ намын дарга, Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, хотын бүлгийнхэн бол бүр эсрэг ажилласан гэсэн утгатай өөрт нь нэг тийм гомдол байх шиг санагдсан. Танд түүнийгээ илэрхийлж байсан уу?

-Сонгуульд уначихсан хүн бол ерөөсөө л бөөн гомдол байдаг л даа. Гомд сон, бухимдсан хүний үгийг үг болгоод байх хэрэггүй ч байж магад. Тиймээс энэ сэдвийг бол ор тас орхих хэрэгтэй.

-Энэ сэдвийг орхиё гээд орхилоо гэхэд цаа на нь бол үүнтэй хол боотой олон асуулт үлдэнэ шүү дээ. Ерөнхийлөгчийн сонгуульд танай нам амжилтгүй оролцсоны учир шалтгааныг та намын даргын хувьд юу гэж дүгнэдэг вэ гэж танаас би асууя л даа. Бүр хэний буруу вэ гэж шулуухан асууж болох уу?

-Аль ч сонгуульд намын хүчин зүйл, нэр дэвшигчийн хүчин зүйл гэж байдаг. Ерөн хийлөгчийн сонгуульд тэр хоёр дахь хүчин зүйл нь бол да вамгайлдаг. Гэхдээ л ту хайн намын нэр хүнд, сонгуулийн сурталчилгаа, ме не жмент гээд том хүчин зүй лүүд бас их чухал л даа…

-Уучлаарай, Баяр дар га аа. Яриаг тань тасал маар байна, яагаад гэвэл энэ бол ерөнхий л яриа болох гээд бай на. Би танаас тодорхой асуулт асуусан тул тодорхой хариулт л авмаар байгаа юм?

-За тэгвэл яриагаа бүр товчилъё. Нэр дэвшигчийн хүчин зүйлийг нь ор тас орхиод цэвэр намын үүрэг оролцооны талаар ярья л даа. Нэгэнт сонгууль ам жилт гүй болсон тул нам та лаасаа энэ амжилтыг хангах үүрэгтэй атлаа, түүнийг нь хангаж чадаагүй гол буруу тан нь хэн бэ. Мэдээж намын дарга шүү дээ. Тодорхой асуултад чинь өгөх тодор хой хариу нь энэ байна, болох уу.

-Та намайг дамшиг лаад байгаа юм шиг санаг даж байна. Ерөнхийлөг чийн сонгуулиар МАХН огт ажилласангүй, тэр жил Ардчилсан нам М.Энхсай ханыг зөнд нь хаясан шиг л юм боллоо гэсэн яриа гадуур хавтгай явчихсан учраас л би танаас эвгүй ч гэлээ энэ асуултыг асуу гаад байгаа юм. Олон тү мэн энэ талаар тодорхой хариулт аваагүй л яваа шүү дээ?

-Дамшиглаад байх юу байх вэ дээ. Асуултад чинь товч, тодорхой хариулж бай гаа нь л энэ шүү дээ. На мын даргын хувьд Ерөнхий лөгчийн сонгуулиар би зөв ажиллав уу, үгүй юү. Алд сан, эндсэн зүйл маань юу билээ гээд эргээд бодно биз дээ, би. Тэгээд бодохоор ми ний зүгээс алдсан зүйл цөөн гүй байх шиг. Нэр дэв шүүлэхээс эхлээд л намын даргын хувьд алдсан байх тал тай. Буруу хүнээ дэв шүүлсэн ч юм бил үү, хэн мэдлээ…

-Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн гараан дээр та намын даргын ху вьд бид цорын ганц зөв хүнээ дэвшүүллээ гээд байсан биш билүү?

-Нэр дэвшүүлж байх үедээ бол би үүнийг зөв л гэж ойлгож байсан. Таагүй ийм үр дүн гараад ирсэн учраас миний буруу байжээ л гэж ойлгож байна. Миний зөв байсан бол нэр дэвшигч маань сонгогдох л байсан биз. Тэгэхээр буруу хүн дэв шүүлчихсэн байх магадлал байна уу, байна. Хэрэв бу руу хүн дэвшүүлсэн бол тэр нэр дэвшүүлэх эрх бүхий эт гээд нь хэн билээ дээ. Намын дарга би шүү дээ, тийм биз. Тэгэхээр болзошгүй нэг буруу маань энд явж байна. За сонгууль эхэллээ. Улс төрийн сонгууль гэдэг бол сайн дурын уран сайхан биш шүү дээ. Бүх юмаа нэгдсэн бодлогоор занги даад, уулзалт, сурталчил гаа, зохион байгуулалт, мене жментийн ажлаа нэгд сэн удирдлагаар хангаад ажиллах ёстой. Н.Энхбаяр даргыг нэгдсэн бодлогоор зангидаж, нэгдсэн удирд лагаар хангаж ажиллана гэдэг тун хэцүү л дээ. 2005 онд түүний сонгуулийг нь удирд сан хүний хувьд би үүнийг бол дэндүү сайн мэднэ. Гэхдээ нэр дэвшиг чийн хүчин зүйлийг ор тас орхиё гэсэн учраас энэ сэдвээ хаалаа. Тэр нэгдсэн бодлого, удирдлагаар хан гаж ажиллах үүргээ намын даргын хувьд би биелүүлж чадсан уу. Сонгууль бидний хувьд амжилтгүй болсон учраас энэ үүргээ бие лүүлсэн гэж би яаж хэлэх вэ дээ. Дараагийн алдаа маань энэ байна. Энэ мэтээр алд сан зүйл миний хувьд цөөн гүй байна. Гэхдээ энэ бүхний эцэст нэг зүйл зориуд хэлье. Ерөнхийлөгчийн сонгуулиар МАХН ажил лаагүй, нэр дэвшигчээ зөнд нь хаясан, бүр цаашлаад түү нийхээ эсрэг ажилласан гэдэг золбин яриа бол ор үндэс гүй худал зүйл, эрээ цээргүй гүтгэлэг юм шүү. Би на маас хариуцлагатай даал гавар авч, Монгол Ул сын Ерөн хийлөгчийн сон гуу лийг дөрвөн удаа удирдах үүрэг хүлээж бай сан хүн. 2009 оны сон гууль шиг МАХН-ын гишүүд, дэм жигчид маань өргөн мас саараа хөдөлж, ийм их зар дал гаргасан сонгуулийг би урьд өмнө үзээгүй юм шүү. Тиймээс намайг буруутгаж болдог юмаа гэхэд, намаа буруутгах, сонгуульд зүтгэ сэн намынхаа мянга мянган гишүүнийг гомдоох ёсгүй шүү гэдгийг хатуухан хэл чихье.

-Та ядарч байна уу?

-Үгүй дээ. Зүв зүгээр л байна.

-Ярилцлага одоохон дууслаа. Тамхи ч элгэнд муу байх аа даа. Таныг би уруу татчих шиг боллоо?

-Зүгээр дээ. Ерөөс амьд рах гэдэг бол угаасаа элгэнд муу ш дээ гэж элэгний нэг эмч надад хошигнон хэлж билээ. (инээв)

-Таны хувийн зан чанар, эрх чөлөөлөг байдлыг тань тойрсон явган яриа, шүүмж лэл их явдаг. Энэ яг юутай холбоотой зүйл вэ. Байнга л таныг анаж байдаг бид мэтийн хүрээнийхэн адал явдал хайж, элдэв домог зохиож бичсэн гэхэд тэд гээ рийн хэдэн хувь нь худ лаа, бас хэдэн хувь нь үнэн байсан бэ. Таны өөрийн хувийн эрх хэр хязгаар лагдмал орчинд байдаг вэ?

-Албан тушаалыг хувийн эрх чөлөө талаас нь харвал ерөөсөө л тэр чигээрээ бөөн хориг, хязгаар шүү дээ. Тушаал дээшлэх тусам хориг улам нэмэгдэж, хөлөө чөлөө тэй тавих газар улам хумигдана. Хувь хүний хувьд бол эрх чөлөөгөө эдэлмээр бай даг. Гэтэл элдэв хориг, хяз гаар байгаад байдаг. Энэ зөрчил бол мөнхийн зөрчил. Тэр зөрчил бол албан ту шаал тай нэг набор дотор хамт ирдэг давстай чихэр гэсэн үг. Зөвхөн Монголд биш дэлхий даяараа л тийм бай гаа. Гэхдээ нэгэнт л улс төр рүү орсон юм чинь энэ мэтийн юманд бол бэлэн байх ёстой биз ээ. Тэр байнга дуулдаж байдаг явган яриа, элдэв шум энэ тэр бол бас л тэр албан тушаалын набор дотор явдаг хөгзтэй шоколад маягийн юм уу даа. Тэр яриа, шумын аль нь үнэн, аль нь худлаа гэдгийг би үнэндээ хэлж мэдэхгүй. Яагаад гэвэл тэр бүхнийг нь би зориуд сонсдоггүй, унш даг гүй учраас. Мэдрэлийн сис темээ хамгаалах миний арга гэж хэлж болно. Тийм ч сайн арга биш л дээ уг нь. Толгой гоо элсэнд шаасан тэмээн хяруулын жишиг ч гэ мээр. Гэхдээ л тэмээн хяруул мэд рэлийн ядаргаа туслаа гэж хаана ч дуул даа гүй бай гаа биз дээ?

-Яагаад заавал таны гоонь эрийн статусыг шүүмж лээд байдаг юм бэ. Яагаад заавал танаас ха жуудаа айлчлалаар дагуулж явах эхнэрийг ч юм уу нэ хээд байдаг юм бэ. Ерөнхий сайдын статуст тэр эхнэ рийн үүрэг гэж зүйл үнэхээр шаардагдах юм уу?

-Наадахь чинь бол надаас биш ажил, мэргэжил нэгт нөхдөөсөө асуух ёстой асуулт чинь байна. “Яагаад заавал Баярын тэр гоонь эр статусыг шүүмжлээд байдаг юм, та нар. Шал дэмий юм юу нэхээд байгаа юм түүнээс, айн?” гэж байгаад сайн загнаад өгөөч тэднийг, Ганчимэг ээ (инээв). Эхнэрийн хувьд гэвэл нэгэнт надад байхгүй юмыг надаас нэхэх утгагүй л дээ. Эхнэр гэ дэг бол зөвхөн гадаадад да гуулж явахад л хэрэгтэй юм биш л дээ уг нь, тийм ээ (инээв) Гэхдээ наргианаа түр орхиё. Бид нийгмийн суурь нь бол гэр бүл юм гэж заадаг, номлодог. Тэгэхээр энэ ний гэмд тодорхой түвшинд гарч ирээд, том хариуцлагатай алба хашиж байгаа хүн тэр нийгэмдээ нэг их яруу сайхан үлгэр жишээ болдоггүй юм аа гэхэд ядаж л элдэв долоон яриа, цуурхлын бай болол гүйгээр биеэ аваад явчихдаг байх ёстой л доо. Тэгэхээр би энэн дээр бол тэр яруу сайхан үлгэр жишээ хэзээ ч байгаа гүй, байя гэж бодож ч явсан гүй. Яахав хувь хүний хувьд бол ганц бие байж болох эрхээ би үгийн далимд хэзээ ч үгүйсгэхгүй. Гэхдээ Улсын маань Ерөнхий сайд хүн арай ч дээ, ганц бие байхдаа яадаг юм бэ гэсэн утгатай шүүмж лэл, хүлээлтийг бол би огт буруу шүүмжлэл, шал дэмий хүлээлт гэж бас үзэхгүй байгаа.

-Иймэрхүү муйхар шүүмж лэлүүд өөрөө моралийн хоц рогдол биш юм уу?

- Магадгүй л юм. Гэхдээ та бид хоёр ингэж үзлээ гээд тэр шүүмжлэл тасрах биш дээ.

-Морь уналаа, хүүхэнтэй зугааллаа гээд л шүүмжилж байх жишээтэй. Энэ бүхэн ядаргаатай биш үү?

-Ядаргаатай байлгүй яа хав. Цаанаа сайн яриад болиу лаад өгдөг бол сайн л байна. Уг нь нэг их сүйдтэй, дуулиантай мэдээ болж ча дах гүй л сэдвүүд шүү дээ. Би ямар морьтой зугаалж, хүүхэн унасан биш, тиймээ.

-Мэдэхгүй, Саркози цээ жээрээ багтаж ядсан аз жар галтай дүрээ нууж чадах гүй, Карлогоо хөт лөөд олон түм ний шүүлт рүү орж ирэх нь надад бол хүн л ха рагдсан. Манайд болохоор бүгдээрээ баригдаад л, тэр тусмаа тань шиг хэр бар гийн дүрэм журманд бууж өгөөд байхааргүй зан ча нар тай хүн хүртэл тэрийг нь зөвшөөрөөд явж байгаа нь сонин санагдаад байх юм?

-Зөвшөөрөх ч юу байхав дээ. Улс төр хэмээх бичигд сэн, бичигдээгүй олон дүрэм тэй ийм орчинд яваа хүний хувьд бол энэ орчныхоо тог лоомын дүрмийг нь би мэдэх, бас тодорой хэмжээнд сахих л ёстой. Намайг тэр сонинд ингэж бичлээ, тэнд тэгж гүтгэ лээ гээд л аахар шаахар, шальтай шальгүй юмнаас болж гоншигоноод байхгүй байх хатуужил бас хэрэгтэй. Уг нь монголчуудын маань амьд ралын орчин, горим хэ зээ ч тийм айхтар хатуу дэг лэгдсэн, журамлагдсан бай гаа гүй юм шүү дээ. Хүний амьдралд юм юм л гардаг даа, тиймээс хөндлөнгөөс сүржигнээд, дү рэмдээд яахав гэсэн дорнын энэрэнгүй фи лософи мая гаараа л ханддаг хандлага нүүдэлчин ард түм ний маань эрүүл суурьтай гол ханд лага шүү дээ. Манай одоо гийн хэвлэлийнхэн бол амьдралын аливаа үзэгдэл юмст бас ингэж л уламжлалт ёсоороо ханддаг болбол уг нь зү гээрсэн. Энэ чинь бас л нэг хэ лэлцэж болох сэдэв ш дээ, тийм үү.

-Нэлээн олон жил та ганц бие амьдарлаа. Эрүүл мэндийн хувьд шаналж байгаа энэ үед тэр гэр бүл гэдэг юм санагдах юм уу. Өнөөдөр та яг хэнтэйгээ амьдарч байна вэ. Охидыг тань ирсэн гэж дуулсан?

-Өө, охид маань байнга л ойр байгаа.

-Та чинь бас өвөө бил үү. Хэр сайн өвөө вэ?

-За даа, ер нь дан охи дуудтай болохоор охиноосоо төрсөн ганц бандийг хэтрүүлж л эрхлүүлчих гээд байх бололтой юм. Жаахан өөрий гөө татаж байхгүй бол хүүхэд эвдэх шиг амархан юм байх гүй. Гэхдээ хүүхдийг хайраар эвдэнэ гэж байхгүй дээ гэж бас бодно.

-Дарга өвөөтэйгээ танай зээ мэдэх үү?

-Одоо л мэддэг болж байх шиг. Надаас энэ зун их юм асуусан. Өвөө, хотын дарга нь том юм уу, тэр Ерөн хий лөгч нь том юм уу гэж ирээд л. Тэгвэл Их хурлын дарга гэ дэг чинь аль хавьд нь байна аа, танаас тэгээд том юм уу гээд л дотроо бас нэг зин даа гаар нь эрэмбэлэх гэж оролдоод байх шиг байна лээ. Төрийн протоколоо тү шиж л зээ Нац гаадаа энэ мэтийн юм тайл бар ласан даа. Урьд нь би зээ гээ жоо хон учраас ийш тийш нэг их авч яваад байдаггүй байсан. Энэ жил зориуд хамт наадам үзье гээд асарт очсон. Гэрийн хүмүүжил жаахан сулавтар учраас олны газар биеэ зөв авч явахдаа нэлээн асуудал тай байна лээ, тэр нөхөр. Том том дарга нартай хамаагүй харьц чих гээд намайг хөөр хөн сандаргасан. Энэ Баярын цаанаа боддог юм нь хүүх дээр нь ийнхүү илэрч байгаа юм байх даа гэж бодсон хүний сэтгэлд сэв сулгачих гээд хэцүү юм билээ. (инээв) Биеэ яаж авч явах талаар хүүхдийг бас сургахгүй бол горьгүй юм билээ. Долоон настай хүүхэд гэдэг чинь нийгмийн гэхээсээ байгалийн бүтээгдэхүүнээрээ л яваа амьтан шүү дээ, хөөрхий.

-Өнөөдөр бол би намын дарга С.Баяртай уулзаж байгаа. Бас л нэг таамгийн талаар асуух гэж байна. Таамаг бол амьдрал байгаа цагт салшгүй зүйл?

-Таамаглана гэдэг чинь хүний хийдэг л нэг үйлдэл, эдэлж болдог нэг л эрх нь ш дээ.

-Мэдээж таны тухай таа маглацгааж байна. Баяр 2011 онд эргэж ирээд Ерөн хий сайдаа аваад сон гуульд орноо гээд л нэг хэ сэг нь ярьж байхад, бас нэг хэсэг нь дараагийн ерөнхий лөгчийн сонгуульд нэр дэвших асуудал байгаа байх аа гэж хардаад л?

-Миний хувьд өнөөдөр тэр Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайд гэхээсээ илүү ерөнхийдөө энэ нэг махан биеэ эрүүл аваад явчих юмсан гэж л бодож байна. Нэг үг байдаг ш дээ, өвчтэй ноёноос эрүүл барлаг жаргалтай гэж. Би өвчтэй ноён болж үзлээ. Одоо барлаг болчих нь хаашаа юм, гэхдээ юутай ч нэг эрүүл болчих хэ рэг тэй байна аа. Эрүүл бол сон цагт эр хүний замын хүзүү урт л гэдэг дээ. Эрүүл мэнд байхгүй бол тэр эрх мэдэл, эд хөрөнгө юунд хэрэг тэй юм, тийм биз?

-Таны улс төрийн цаг одоо хэдийг зааж байна вэ гэх асуултыг танд олон жилийн өмнө тавьж байсан. Хожмоо сэтгүүлчид ойлго сон, ойлгоогүй энэ асуул тыг копидож аваад танд тавьдаг болсон байна би лээ. Тэр уламжлалт асуул таа тавибал та ямар хариу өгөх бол?

-За даа, яг одоо би хэлж мэдэхгүй байна даа. Цагийн хувьд гэх юм бол, ер нь сүү лийн дөрвөн жил цаг наргүй л үзжээ. Тэгж үзсэний үр дүн бол огт байхгүй биш, бас ч гэж юм байна аа. Тэгэхээр бас урамтай байгаа юм. Одоо бол би эрүүл болох зорилго тавьж байгаа учраас улс тө рийн цаг сонирхохоо больсон. Эм чил гээ гэдэг мэдээж хуга цаатай. Миний эмчилгээ нэг жил орчим болно гэж эмч хэлсэн. Тэр цаг маань харин түлхэгд сэн байгаа. Тиймээс эрүүл мэн дийн цагаа бол байсхий гээд л хардаг болж. Тэр ца гаар бол үүр цайх ч болоогүй байна. Ямар ч байлаа, одоо миний цаг дуус чих лаа гэж хэн ч үздэггүй л хорвоо шүү дээ, Ганчимэг ээ.

-Тэгэлгүй яахав. Таныг эдгээд ирсний дараа ахин уулзъя?

-Тэр өдөр би танд цагаа харж байгаад миний эрүүл мэндийн цаг ийм байна, ми ний улс төрийн цаг тэд болж байна гээд арай илүү барим жаатай юм хэлж өгье, за юу.

-Та, амлалаа шүү?

-Амлалтаас нэг их буцаж байгаагүй санагдана.

-Тийм шүү. Би нэхэл ха туутай хүлээнэ ээ. Үлдээ сэн, орхигдсон, бас тэр ца гийн бүх асуултаа агсаад?

-Тэг ээ тэг.

Сэтгүүлч Б.ГАНЧИМЭГ

Nokia Цэнэглэгчээ татаж байна.

2009-11-10T08:00:00.005+01:00

Nokia компани энэ сараас эхлэн зарим төрлийн цэнэглэгчүүдийг эргүүлэн татах болжээ. Учир нь Хятадын BYD компанид үйлдвэрлэгдсэн эдгээр цэнэглэгчийн тогонд залгах үед дотоод эд ангиуд нь хоорондоо мааслан эвдэрч, тог цохиж магадгүй байгааг илрүүлсэн байна.

• AC-3U болон AC-3E, загварын 2009 оны 6 сарын 15-наас 2009 оны 8 сарын хооронд үйлдвэрлэгдсэн
• AC-4U, загварын 2009 оны 4 сарын 13-наас 2009 оны 10 сарын 25-ны хооронд үйлдвэрлэгдсэн цэнэглэгчүүдээ эргүүлэн татахаар болсон байна.

Эдгээр цэнэглэгчийг тусд нь болон иж бүрдлээр нь худалдаанд гаргасан юм байна. Эдгээрийг худалдаалсан Nokia борлуулагч цэгүүд үнэ төлбөргүй сольж өгнө гэнэ.

Мөн эндээс шууд шалгаж үзэж болох юм байна. Хэрэв асуудалтай бол солиулсан нь дээр шүү.

Би өөрийхөө цэнэглэгчийг шалгасан чинь ашгүй зүгээр байна.
Та ч бас шалгаарай. Яг хэзээ авснаа санахгүй байгаа бол шалгаад үзэхэд гэмгүй л юм байна шүү.

Монгол Улсын төрийн дуулал

2009-11-08T00:40:00.001+01:00

Хүүхдүүдийн дуулсан энэ төрийн дуулал томчуудыхаасаа гоё болсон юм шиг санагдлаа. Томчуудын дуулсан нь хуучин үгээрээ байсан шүү.

Amy Winehouse -ийн дуунаас

2009-11-06T12:24:00.001+01:00

Amy Winehouse - "Rehab" Live on David Letterman

amy winehouse back to black live at bbc sessions

Сайхан мэдээлэл уншив.

2009-10-13T11:43:00.004+02:00

Өнөөдөр энэ мэдээг олж уншаад үнэхээр их баярлав. Монголчуудыг нинжа болгож байгаль орчныг сүйтгэж байгаа алтнаас илүү газар тариалан, мал аж ахуй маань л биднийг хүн шиг амьдрах бололцоог бүрдүүлнэ гэж би боддог. Хүмүүст мөнгө зүгээр тарааж байхыг оронд иймэрхүү үйлдвэрүүдийг орон нутагт байгуулахад бодлогоор дэмжиж, хөрөнгө оруулалт хийж байвал монгол улс маань тун ч хурдан хөгжинө дөө. тэгээд ч бид хоёр том зах зээлийн дунд байгааг хэлэх үү, экспортонд гаргах асуудлыг засгийн газрын түвшинд гэрээ хэлэцээрээр шийдээд өгвөл ч тун сайн сан. монгол шиг байгалийн цэвэр бүтээгдэхүүнтэй орон ховор өнөө үед зөв бодлогоор дэмжээд өгвөл бид амархан сэргэнэ дээ.
Юутай ч ийм үйлдвэрүүд олноороо баригдаж, монгол хүн бүр аз жаргалтай, эрүүл саруул, завгүй амьдрах болтугай гэж ерөөе.

Хачатуряны алдартай аялгуунаас

2009-10-13T00:27:00.002+02:00

Lezginka

Сэлэмт бүжиг

Маскарад

Сэтгэлд шингэсэн орос дуунууд

2009-09-30T20:43:00.017+02:00

Сая сая улаан сарнай
Энэ дууг мэдэхгүй монгол хүн бараг л байхгүй болов уу. Монгол ч гэлтгүй бусад оронд уг дууны хувилбарыг өөрийн хэл дээр дуулж байхыг би олон удаа сонссон. Энэ чинь орос дуу гэж хэлэхэд итгэхгүй байсан тохиолдол ч гарч байлаа. сайхан дуу шүү. Чингис хаан хамтлагийн дуучин Жаргалсайханы "Эрхүүгийн хавар" дуунд

"Сая сая улаан сарнай" цээжинд минь хоногшсон
Сар жилээр холдох тусам зүүдэнд минь эгшиглэсэн

гэдэг мөр байдаг билээ. Энэ мөрөнд уг дууны тухай хэлж байгаа гэдгийг ойлгоогүй залуус байж магадгүй. ингээд таалан сонсоно уу.

Монголчилбол "Ганцхан чи минь" ч гэмээр юм уу энэ дуу миний сонсох дуртай дуунуудын нэгээ. Киркоров ид мандаж байх үеийнх нь хит дуунуудын нэгэнд орох болов уу. Түүний хоолой үнэхээр агуу. Хоолойн чадалыг нь зориуд анзаараад сонсож үзээрэй. Алла-д зориулж дуулсан олон сайхан дуунуудын шилдэгүүдэд нь орох дуу.

Зөвлөлт Узбекийн Ялла чуулга гэж байв даа. 198... -аад оны үед Монголд ирээд циркэд тоглож байсныг нь санаж байна. Тухайн үедээ өөрийн үндэсний дуугаа орчин үеийн хөгжимтэй хослуулан амжилтанд хүрч байсан болов уу гэж одоо боддогийн. Энэ дууны нэрийг монголчилбол Гурван худаг гэсэн үг гэсэн. Даяар Монгол сайт дээр Саруул-Эрдэнэ авхайн бичсэн нэгэн нийтлэлд тодорхой сайхан тайлбарласан байгаа. Энэ хамтлагийн дуулсан өөр олон сайхан дуу бий.

""
Энэ дууг зүгээр л сонсох дуртай. Үүх түүхийг нь сайн мэдэхгүй юм. Ямар ч байсан "Ну погоди" дээр гуйвуулж дуулдагийг нь санаж байна.

Францын дуучин Marie Laforet гэдэг дуучны дуулсан Manchester et Liverpool гэдэг дууны орос хувилбар. Старые песни о главном 3 цомогт орсон дуу. Манайхан оросын цаг агаарын мэдээний ая гэхэд сайн мэдэх байх.

Энэ дууг сансрын нисэгчид гарааныхаа өмнө дуулдаг гэдэг бичигдээгүй хууль байдаг гэсэн. Пахмутовагийн ая. Түүний зохиосон олон сайхан дуунуудын нэг. Үнэхээр сайхан үг аятай дуу шүү.

Japanese prank

2009-09-13T21:38:00.006+02:00

Энэ японууд нээрээ хүнийг ална шүү.
Нэг хүнийг чадахын тулд хичнээн олон операци зохион байгуулж байнаа. Барилгын шал, тайз, машины суудлыг хүртэл янзалсан байна шүү. Гишгэж яваа газраа цөмрөнө гэж хэн санах вэ дээ. хэхэ. За тэгээд сайхан инээгээрэй. хүний мууд дурлаж байгаа юм биш шүү.

Arash - Pure love

2009-09-04T19:10:00.000+02:00

comment about comments

2009-08-16T23:06:00.002+02:00

бичлэг оруулсангүй нилээд удлаа. Энэ хооронд хүүтэй болсон гэж байгаа. за тэр ч яахав, гол асуудалдаа оръё. элдэв сайтуудын сэтгэгдэлийг хараад байхнээ монголын залуус маань үнэхээр ухамсаргүй, хүмүүжилгүй болж байгаа нь харагдаж байна. элдэвээр муулж буруутгаж харааж доромжилж байж ханамж авдаг юм уу гэмээр. над шиг юм бичиж чадахгүй хүнд ганц үгээр твитер гээч юманд нь бичсэн нь дээр юм шиг санагдаад байх боллоо. бүртгүүлээд хаягаа энд үлдээнээ. дараа нь намайг дагаарай. Нээрээ твитерийг зохиосон гарууд над шиг хүнд зориулсан байж магад. ингээд л бичиж чадахгүй байгаам даа. хамгийн гол хэлэх гэсэн санаа нь: сэтгэгдэлүүдээс харахад монголчууд маань, залуус маань ухамсар муутай л болоод байгаа юм уу даа л гэж хэлэх гэсэн юм. интернэт хэрэглэж байгаа хүмүүсийн ихэнх нь залуус байгаа нь мэдээж.

Hulgain duu

2009-07-03T21:02:00.004+02:00

энэ дуу бол сүүлчийн эзэн хаан гэдэг алдартай киноны соундтрак. Татар хамтлагийн Бусдын хайрыг хүндэл гэдэг дуу энэ ая дээр хийгдсэн. Видеог нь хайгаад олсонгүй.

энэ хүний оруулсан бичлэг нь хар сарнай хамтлагийн дуулдаг нэг дуу байна. тайлбар дээр нь "Энэхүү дуу нь тэр үеийн алдарт симфони оркестр "Поля моря" гээд хамтлагийн тоглосон аян дээр хийгдсэн дуу байдаг юм, ер нь хүн болгон мэдэх байхаа... " гэсэн байна, тэгэхээр бас л хулгайн дуу болж таарах нь ээ.

хачин юм

2009-05-07T18:06:00.003+02:00

Мянганы сорилын сангаас Монголын төмөр замд хөрөнгө оруулах гэж байсан мөнгийг орос ах нар авахгүй гээд оронд нь оросоос зээл авах гэж байгаа гэсэн мэдээ чих дэлслээ. Яав ийв гээд мэдээ унштал манай хүмүүс орос ах нарт хэлээгүй ч юм уу эсвэл орос ах нар мэдээгүй ч юм уу шалтгаанаар үл ойлголцол үүсч ах нар наад мөнгийг чинь авахгүй бид өөрсдөө аргаа олно гэсэн бололтой юм. Арай ч дээ. Ийм юм гэж байх уу таминь. хэн нь үнэн яриад хэн нь худлаа яриад байнаа. Миний мэдэхээр энэ сангаас мөнгө авах гэж нилээд хэдэн жил манай нөхдүүд их ажил хийж байсан санагдана. Нилээн гайгүй боловсролтой болов уу гэмээр бондгор залуу төслийн удирдагч гээд л зурагтаар яриад байсныг нь олон хүмүүс санаж байгаа болов уу. Нилээд нарийн шүүлтүүрээр ордог тул төсөл нь шаардлага хангахгүй хэд хэдэн удаа буцсан тухай мэдээлж байсан. Тиймээс зээл авах шалгуурыг хангахын тулд ингэх хэрэгтэй тэгэх хэрэгтэй гээд л яриад байсан санагдана. Зээл нь бүтээд хөрөнгө оруулалт хийх мөчид ийм балай юм болсныг сонсоод үнэхээр ойлгосонгүй. Яаж ч бодсон манай талаас төмөр замд хөрөнгө оруулалт хийнэ гэж анхаасаа төлөвлөөд тэгээд төслөө хийхдээ төмөр замтай хамтран ажилласан байж таарна. Эсвэл нөхдүүд анхнаасаа худлаа төсөл шаагаад, мөнгө авах дээрээ тулсан чинь оросууд гайхаад энэ чинь юу болж байна аа гэж асуусан болж байна уу. Ер нь үүнийг нь тэр газрын удирдлага, орос ах нар мэдээгүй байж байна гэдэгт итгэхэд бэрх. Энэ бол хэдхэн төгрөгний асуудал биш 188 сая долларын асуудал. Ингээд бодохоор манайхан ажлаа яаж хийдэг нь эндээс тодхон харагдаж байгаа байх. Хийж байгаа ажил нь ямар ч уялдаа холбоо байхгүй. Мянганы сорилын санг сайхан хулхидаж дээ. Энэ төсөл дээр ажилласан хүмүүсийг монголчууд мөн ч олон жил тэжээж дээ. Яс юман дээр хэдэн хүний хармаанд орох байсан мөнгө л орохоо болиж байгаа байх даа. Америк ах нар одоо юу гэж хэлэх бол тэрийг нь сонсмоор байна.

Чарльз Дарвин-Дарвинизм-Эргэцvvлэл

2009-04-27T19:47:00.001+02:00

Copy past буландаа энэ удаа дараах нийтлэлийг тавилаа.
http://www.olloo.mn/modules.php?name=News&file=article&sid=1152228

2009 онд энэ мянганы аугаа их эрдэмтний нэг Ч.Дарвины мэндэлсэний 200 жил, тvvний vндэслэсэн эволюцийн онолын 150 жилийн ойг дэлхийн соёлт хvн тєрєлхтєн тэмдэглэж байна. Дунд сургууль тєгссєн хэн боловч энэ хvний нэр алдрыг тєдийгvй онол, сургаалийн vндсийг нь мэдэх билээ. Аугаа их эрдэмтний мэндэлсэн, онол сургаалиа боловсруулсны тvvхт ойн жилийг тохиолдуулан эргэн санаж, эргэцvvлэн бодсоноо эрхэм уншигч авхай тантай хуваалцъя.
Хураангуй.
Ч.Дарвины эволюцийн онолын ач холбогдлыг vнэлэхийн зэрэгцээ, амьдралын тvvхэн хувьсах хєгжлийн тухай асуудалд єнєєгийн олон ургальч vзэл, шинжлэх ухааны шинэхэн ололт нээлтийн хандлага, чиглэлийг харгалзах нь хувь хvний танин мэдэхvйн хєгжилд тєдийгvй нийгмийн vзэл бодлын тєлєвшилтєд онцгой чухал нєлєєтэй юм.

Ч.Дарвины тухай.
Байгаль судлагч, амьд байгалийн тvvхэн хувьсах хєгжлийн тухай материалист сургаалийг боловсруулсан Чарльз Роберт Дарвин 1809 оны 2 сарын 12-нд Английн Шрусбери гэдэг жижигхэн хотод тєржээ. Эцэг Роберт Эразм Дарвин нь эмнэлгийн талын нилээд єргєн мэдлэг, туршлагатай, эх Сусанна Веджвуд нь чинээлэг айлаас гаралтай євєг эцэг Эразм Дарвин нь эмч, байгаль судлагч, яруу найрагч хvн байв. Ч.Дарвин дунд сургуулиа тєгсгєєд Эдинбургийн их сургуулийн анагаах ухааны факультетэд элсэн тэндээ хоёр жил суралцаад Кембриджийн их сургууль уруу шилжин сурчээ. Их сургуулиа тєгсєнгvvт 1831 онд, дэлхийг тойрон аялах экспедицийн багт байгаль судлагчаар оролцох болж "Бигль" хєлєг онгоцоор таван жил vргэлжилсэн урт судалгаа хийж, 1836 онд эргэн иржээ. Дэлхий тойрсон аялал, залуу Дарвины vзэл бодолд онцгой нєлєєлж, амьд байгалийн тvvхэн хувьсах хєгжлийн талаар амьдралынхаа туршид судлагаа хийх нєр их ажлынх нь урам зоригийг єгсєн байна. 1842 онд эрvvл мэндийн байдлаас Лондонгоос нvvн, ойролцоох Даун хотод шилжин суурьшиж, тэндээ насан туршаа амьдарч, экспедицийнхээ явцад цуглуулсан ургамал, амьтны аймгийн эртний болоод тухайн vед vл мэдэгдэж байсан асар их олдвор, геологийн эрдэс, чулуулгаа судлан шинжилжээ.1839 онд "Хайгуулын тэмдэглэл" гэсэн номоо хэвлvvлж тvvндээ ємнєд Америк болон арлын олон янзын амьтад, тvvний дотроос Галапагоссын арлаас олсон гvрвэл, яст мэлхий, ээрvvл хошуут шувуу зэргийн тухай анх удаа шинжлэх ухаанд мэдээлсэн байна.Тэрчлэн энэ бvтээлдээ геологийн асуудал, ємнєт Америкийн индейчvvд, хар арьстнуудын нийгэм-улс тєрийн амьдралын байдлыг хvртэл тусгажээ. Тэрээр 1837 оноос зvйлийн vvслийн тухай асуудлыг эрчимтэйгээр судалсан гэдэг. Тvvний гол vзэл санаа бvрэлдэх, эцсийн дvгнэлт тодорхойлолтоо гаргах ажил vндсэндээ хорин жил vргэлжилж 1859 онд "Байгалийн шалгарлын замаар зvйл vvссэн буюу амьдралын тєлєє тэмцэлд ивээгдэгч vvлдэр мэнд vлдэх нь" гэсэн суут бvтээлээ 50 насандаа бичиж дуусгажээ. 1859 оны 11 дvгээр сарын 24-ны єдєр1250 ширхэг хэвлэгдсэн энэ ном нь єдєртєє борлогдсон гэдэг билээ. Тэр єдрєєс хойш дэлхийн олон хэл дээр хэвлэгдэж сонгодог бvтээлийн нэг болсон юм. Ийнхvv Чарльз Дарвин нь байгаль судлагч ухаантан мэргэд, эрдэмтэд тєдийгvй, жирийн хvмvvсийн бодол санааг эзэмдэж ирсэн, тайлбарлах, зєв хариулахад нэн тєвєгтэй асуудал болох амьд бие буюу амьдралынхєгжлийн тухай шинжлэх ухааны анхны баримт нотолгоотой хариу єгсєн юм.

Дарвинизмын тухай.
Дарвины онолд vндэслэсэн амьд байгалийн тvvхэн хувьсах хєгжлийн тухай материалист сургаалыг Дарвинизм гэдгийг мэдэхгvй хvн ховор бизээ. Тvvхэн хувьсах хєгжлийн тухай эволюцийн онол нь орчин vеийн биологийн шинжлэх ухааны бvх салбарын онолын суурь хєрс нь болдог. Орчин vеийн эволюцийн нийлэг онолыг vндэслэгчдийн нэг Ф.Г.Добржанский: "эволюцийн vvднээс авч vзэхгvй биологийн ойлголт гэж юу ч vгvй юм" гэсэн нь vнэхээр амьд байгалийн юмс, vзэгдлийн учир шалтгаан тvvний тvvхэн хєгжлийн зvй тогтолтой холбоотой болохыг хэлжээ. Бидний амьдралын єлгий болсон энэхэн цэнхэр дэлхийд яагаад ийм олон дvрсийн амьтан, ургамал, амьд биес байдаг юм бэ? Тэд єєр хоорондоо тоочиж барашгvй их ялгаатай мєртлєє бас тvvн шигээ гайхмаар адил тєсєєтэй шинжтэй байдаг вэ? Ер нь ургамал, амьтан, хvн юунаас vvссэн юм болоо? Анхнаасаа л ийм байсан юм болов уу?. Ирээдvйд ямар байх бол? зэрэг бодол, гайхшрал, асуулт эрт дээр vеэс, шинжлэх ухаан хєгжсєн эдvгээг хvртэл хvмvvсийн сонирхлыг татсан хэвээр байна. Тийм болохоор Дарвинизм нь хувь хvний vзэл бодолд тєдийгvй нийгмийн сэтгэлгээний тєлєвшилтєд онцгой ач холбогдолтой шинжлэх ухааны сургаал болно.

Дарвинизм цулгуй хєрсєн дээр буй болоогvй. Хvн тєрєлхтний олон vеийнхэн манай дэлхий, тvvний амьдралын хєгжлийн тухай сонирхон тайлбарлаж ирсэн. Ялангуяа 17-18-р зууны олон эрдэмтэд зvйлийн хувьсал, хєгжил / гол тєлєєлєгч нь Ж.Б.Ламарк, дэлхийн геологийн vvслийн / гол тєлєєлєгчид Ч.Лайель, Дж.Геттон/ асуудлаар vзэл санаагаа єргєн дэвшvvлж байсан. Хэдий тийм боловч Ч.Дарвинаас ємнє, амьд биесийн олон сая жил vргэлжилсэн хєгжлийн учир шалтгаан, хєдєлгєгч хvчний механизмыг шинжлэх ухааны баримт, нотолгоонд vндэслэн бодитойгоор тайлбарлаж чадсан эрдэмтэн гараагvй байна. Гагцхvv тэрбээр єєрийнхєє vзэл санааг палентологи /нэн эртний эрмэл амьд биеийн тухай /, жишил анатоми /бие-бvтцийн харьцуулсан судалгаа/, эмбриологи /vр хєврєлийн хєгжлийн тухай/, ангилал зvй, амьтны газарзvй, геологи зэрэг шинжлэх ухаануудын нээлт, баримт тєдийгvй тухайн vеийнхээ хєдєє аж ахуйн практик амжилт, ялангуяа селекцийн шинжлэх ухаануудын ололтод тулгуурлан баталсан.

Тvvний 1859 онд бичсэн "Зvйлийн vvсэл", 1868 онд бичсэн "Гэрийн нєхцєлд амьтан, ургамлын хувьсах нь", 1871 онд бичсэн "Хvний vvсэл ба бэлгийн шалгарал" гэсэн гурван тулгуур бvтээл байдаг бєгєєд тэрээр амьд байгалийн тvvхэн хєгжлийн зvй тогтлыг дээрх бvтээлvvддээ нарийвчлан тайлбарласан билээ. Гэвч Дарвины онолд амьд биеийн хувьсал, хєгжлийн тухай шийдэж чадаагvй олон асуудал vлдсэн. Эволюцийн онол бvхнийг шийдэж, тєгс болоогvй гэдгээ аугаа их эрдэмтэн єєрєє ч ухаарч,байгалийн шалгарал нь эволюцийн vндсэн хvч боловч цорын ганц нь биш юмаа гэдгийг тэмдэглэж байсан байна. Тухайлбал, удамшлын мєн чанард vvний vvслийн механизм, удамшихгvй хувьсал тvvний vvрэг, зvйлийн бvтэц ба мєн чанар зэрэг нь тухайн vедээ бvрэн тайлбарлагдаагvй байлаа. Дарвинизм нь амьд байгалийн тvvхэн хєгжлийн єргєн хvрээтэй асуудлыг хамрах боловч тэдгээрээс гурван гол асуудлыг илvv чухалд vздэг. Энэ нь 1-рт эволюцийн баталгааг гаргах, 2-рт тvvхэн хєгжлийн хєдєлгєгч хvчний тухай, 3-рт тvvхэн хєгжлийн хэтийн чиглэлийг тодорхойлох буюу тvvнийг бvтээлчээр ашиглах, удирдан чиглvvлэх зэрэг болно.

Дарвинизм хэр бодитойгоор хєгжиж ирсэн бэ? Хєгжиж байна вэ?, Цаашид хэрхэн хєгжих вэ? гэсэн асуудлууд эрдэмтэд, судлаачдын анхаарлыг их татдаг. Дарвины сургаал гарснаар биологи нь бие даасан шинжлэх ухаан болсон бєгєєд єнгєрсєн 20-р зууны 20-30-аад оны vед сонгодог Дарвинизм нь генетикийн шинжлэх ухааны шинэхэн нээлтvvдээр /Дж. Холдейн, С.С.Четвериков, Р.Фишер, С.Райт, Ф.Г.Добржанский. Н.В.Тимофеев-Ресовский, Дж.Хаксли.Э.Майр, И.И.Шмальгаузен зэрэг олон эрдэмтийн нээлтvvд/ баяжин эволюцийн бvхэл бvтэн цогц-нийлэг шинжлэх ухаан болсон буюу Дарвинизмын хоёрдох vе эхэлсэн гэдэг билээ. Єнгєрсєн хугацаанд зvйл, зvйлийн vvслийн тухай ойлголт ихээхэн єєрчлєгдсєн ч тvvний механизмыг тайлбарлах, тайлах, таамаглал дэвшvvлэх, vнэн бодит байдал ба мушгин гуйвуулалтад шинжлэх ухааны онолын болоод туршилтын баримтаар хариу єгч чадах цорын ганц сургаал гэгдсээр 150 жилтэйгээ золгож байна.

Эдvгээ биологийн шинжлэх ухааны олон арван салбар /молекулын генетик, микробиологи, радиобиологи, сансрын биологи, эсийн инженерчлэл, био-технологи, генийн инженерчлэл г.м/ хєгжиж, Дарвинизмыг шинэ шинэ онолоор баяжуулсаар байна. Хэдий тийм ч эволюцийн онолд хариулсанаасаа, хариу хvлээж байгаа асуудлууд нь олон хэмээн эрдэмтэд vзэж байгаа билээ. Товчоор хэлбэл, орчин vеийн шинжлэх ухааны шинэ шинэ vзэл санаа, нээлтvvдээр сэлбэж Дарвинизмын хєгжлийн шинэ vеийг эхлvvлэхийг олонх эрдэмтэд зорьж байна.

Эргэцvvлэл
Дарвинизмыг энэ цаг vеийн vзэл баримтлалын vvднээс буюу єєр єнцгєєс, стандарт бус сэтгэлгээгээр ухаж vзвэл энэхvv цогц-нийлэг онол, сургаал нь зєвхєн амьдралын хєгжлийн тухай асуудлыг хамрах бус амьгvй байгаль, улмаар нийгмийн амьдрал, хєгжлийн хууль, зvй тогтолтой ил, далд холбоо шvтэлцээтэй байна. Бvр Дарвины онол эцэслэн боловсрогдохоос ємнє Английн эдийн засагч, лам Томас. Роберт Мальтус /1766-1834 он/ нэгэн санаагаа гаргасныг тvvхэнд Мальтусын онол гэдэг билээ. Тэрээр: "хvн амын хэт єсєлтийг vйлдвэрлэл буюу хэрэгцээний хангамж гvйцэхгvй байна. Энэ нь капиталист нийгмийн єлсгєлєн, ядуурал, улмаар дайн байлдаан гарах эх vндэс мєн" гэсэн агуулгатай сургаал гаргасан нь тэр vедээ капиталист нийгмийн мєн чанарыг хамгаалсан, шинжлэх ухааны эсрэг, харгис онол хэмээн ихээхэн ад vзэгдэж байсан тvvхтэй. Vvнийг Ч.Дарвины амьдралын тєлєє тэмцлийн онолтой харьцуулан нягталж болох бєгєєд vнэхээр хvний vржил /хvн амын єсєлт/ геометрийн дэвшлээр нэмэгдэж байхад, хvнсний vйлдвэрлэл, амьдралын хангамж нь арифметикийн єсєлтєєр явагдвал хvн амын єсєн нэмэгдэж буй хэрэгцээг хангаж чадахгvй болж нийгмийн доройлтод хvргэх нь тодорхой. Мальтусын онол нь тухайн vедээ буюу ерєєсєє Марксист сургаалын ноёрхлын vед харгис хэмээгдэж байсан ч єнєєгийн олон ургальч vзэл, чєлєєт сэтгэлгээний эрин цагт харин ч бодууштай номлол байсан ажээ. Амьд биесийг амьгvй байгалиас, хvнийг амьтнаас, тодорхой хэлбэл хvн дvрст бичний салаа замаас салган vзэх нь манай дэлхийн тvvхэн нєхцєл, бидний танин мэдэхvйн хэмжээнд одоогоор боломжгvй мэт. Мєн хvний нийгмийг байгалиас салгаж болохгvй нь маргашгvй vнэн.

Нийгэм бол амьгvй байгаль, амьд биес, хvн гурвын огтлолцон нэгдсэн матери-энергийн хєгжлийн нарийн нийлмэл тогтоц билээ. Нийгмийн vvслийн эх улбаа нь байгалийн хуультай холбоотой гэж бодном. Єєрєєр хэлбэл, байгалийн шалгарал бичийг хєдєлмєр хийхэд, харин хєдєлмєр тvvнийг хvн болоход хvргэжээ гэсэн материалист онолын логик агуулгыг бидний ихэнх хvлээн зєвшєєрдєг. Ямартай ч хvний нийгмийн хууль зvй тогтол, байгалийн хуулийн vйлчлэлтэй шууд болоод дам хамааралтай болох нь тодорхой учир байгаль, нийгмийн хєгжлийн ижил тєстэй ба эсрэг талыг таньж мэдэх, анхааран судлах нь эрин цаг vеийн vзэл баримтлалд нийцэлтэй. Иймээс Дарвины онол, Дарвинизмын vзэл, тодорхойлолтуудыг нийгмийн хєгжлийн хууль, зvй тогтол, бодит байдалтай зэрэгцvvлэн vзэх, эргэцvvлэн бодох зvйл хєврєх бєгєєд заримаас нь санаагаа илэрхийлье.

Адилтган эргэцvvлэхvй.
Дарвинизмын гол цєм асуудал нь "зvйлийн vvсэл". Эволюцийн онолоор, амьд байгалийн тvvхэн хувьсах хєгжлийн гол хєдєлгєгч хvч бол, удамших хувьсалд vндэслэсэн байгалийн шалгарал гэдэг. Тэгвэл vvний адилаар хvний нийгмийн хєгжлийн хєдєлгєгч хvч нь шударга, чєлєєт эдийн засгийн хєгжилд суурилсан зах зээлийн шалгарал билээ. Зvйрлэвээс, байгальд орчин нєхцєлдєє илvv зохицсон бие vр удмаа vлдээж, мэнд vлддэгийн адилаар ардчилсан, зах зээлийн нийгмийн харилцааны шаардлагад илvv зохицсон хvн /улс орон/ давуу амьдрах, давамгайлан хєгжих, хєгжиж байгаа нь нvдэнд харагдах vнэн биш vv. Дарвины онолд хувьсал, удамшил, шалгарал гэсэн гурван тулгуур ухагдахууныг онцлон авч vздэг.

Нийгэмд ч хувьсал-хувьсгал, уламжлал-шинэчлэл, шалгарал-дэвшил гэсэн аналоги ойлголт бий. Эдгээрт адилтгах шинж бvхий vндсэн зvй тогтол байхаас гадна эрс ялгаа бас бий. Жишээ нь, байгалийн шалгарал эргэлт зогсолтгvй нэгэн чиглэлд явдаг бол нийгмийн шалгарал уян хатан , зохицуулалтаар шийдэгдэж болно, гэх мэт. Дарвинизм амьд биеийн дэвшил / прогресс/, доройтол /регресс гэсэн хєгжлийн vндсэн хоёр чиглэл; Амьд байгалийн тvvхэн хєгжлийн ароморфоз/ амьд биес бvтэц, амьдралын илvv дээд шатанд гарах/, идиоадаптац / амьд биеийн бvтэц, vйл ажиллагааны тогтвортой дасан зохицол /, дегенерац/ амьд биеийн бvтэц, амьдрал хязгаарлагдмал болох, улмаар буурах, мєхєх/ гэсэн гурван гол зам байдаг, эдгээр нь салшгvй нэгдэлтэй бєгєєд нэгээс нєгєєд шилжиж хувьсдаг хэмээн заадаг. Энэ нь овог, vндэстний болоод дэлхийн улс орнууудын хєгжил, дэвшил, мандал, буурлын чиг замтай адилхан зvй тогтол мєн гэлтэй. Дарвины дээрх заалтыг Оросын эрдэмтэн А.Н.Северцов илvv нарийсган хєгжvvлсэний адилаар, нийгмийн дэвшил хєгжлийн онол ч даяаршлал, дангаарчлалын зvй ёсны дагуу улам боловсронгуй болсоор байна.

Дарвины эволюцийн онолоор амьд биеийн тvvхэн хувьсах хєгжил нь микроэзолюц, макроэволюц гэсэн хоёр хувьслын нэгдэлд явагддаг гэдэг. Тэгвэл нийгмийн хєгжлийн микро эдийн засаг, макроэдийн засаг хэмээх маш чухал хvчин зvйл байдаг билээ. Микроэволюцийг зах зээлийн эдийн засгийн харилцаан дахь гэрийн аж ахуй, жижиг, дунд vйлдвэрлэлийн хєгжилтэй, харин макроэволюцийг том vйлдвэр, корпорацын єсєлт буюу ерєнхийдєє улс орны нийт эдийн засгийн ерєнхий vзvvлэлттэй адилтгаж болох билээ. Сvvлийн vед эрдэмтэд мегаэволюц гэсэн ойлголт оруулж ирсэн нь єнєєгийн даяарчлагдсан эдийн засгийн бvтэц, тогтоцтой буюу дэлхийн эдийн засаг гэсэн ойлголттой агаар нэгэн санагдана. Дарвинизмын нэг гол асуудал бол амьд биеийн амьдрал, хєгжилд орчин, орчны нєхцєл, орчны хvчин зvйл гэсэн ойлголтыг онцгойлон авч vздэг юм. Экологи хэмээх шинжлэх ухааны салбар нь биологиос эхлэлтэй билээ. Тэгвэл єнєєдєр орчин, орчны нєхцєл, орчны хvчин зvйл хэмээх биологийн ойлголт нь нийгмийн хєгжлийн олон асуудалтай холбогдож байна. Харин байгаль ба нийгэм дэх орчин, орчны хvчин зvйлийн vйлчлэх хугацаа, хvрээ, хязгаар, тvvнтэй зохилдох зvй тогтол, vр дvн нь эрс єєр билээ. Энэ тухай, дээрх адилтгалуудад хvний ухамсарт vйлдэлтэй холбоотой зарчмын гол ялгаа байдгийг дээр нэгэнт дурдсаныг санана уу. Тухайлбал, амьд биеийн эволюц нь хэдэн миллиард, хvний эволюц нь хэдэн сая жил vргэлжилсэн бєгєєд орчин vеийн хvний иргэншил vvсэн хєгжсєн дєнгєж 7-8-хан мянган жилд л байгаль-дэлхийн унаган тєрх хэрхэн алдагдсаар байгааг хvний нийгэмтэй холбон авч vзэхээс аргагvй. Байгаль, нийгмийн хєгжлийн шvтэн барилдлагыг зєв ухаарч зохицуулан тэнцвэржvvлэх ёстойг байгаль єєрєє, хvн тєрєлхтєнд хатуу сануулсаар олон зуун жил єнгєрч байгаа хэдий ч дэлхий даяараа тvvний дотроос Монгол орны экологийн нєхцєл ноцтой доройтсоор байна. Энэ нь нийгмийн экологид хvчтэй vйлчилж эхлэв. Бид яах ёстой вэ? Дарвинизмын vvднээс: Хэрвээ хvн тєрєлхтєн дэлхийг хамарсан эрс сvйрэл, эргэлтэд єртєхгvй бол хvрээлэн байгаа орчин, тvvний тэнцвэртэй байдлыг эвдэхгvй хадгалж чадсанаар, хvн амын хэт єсєлтєєс vvдсэн экологийн хямральтг гэтлэн давж улмаар хvний бие махбодын єсєлт нэмэгдэж, наслалт уртсах бvрэн боломжтой гэж болно.

Эсрэгцэн эргэцvvлэхvй
Дарвинизм хєгжлийнхєє 150 жилийн хугацаанд байнгын эсэргvvцэл, сєрєг vзэл сургаалтай зєрчилдсєєр ирсэн. Цаашдаа ч шинэ асуудал тулгарах тєлєвтэй. Дарвинизмын эсрэг vзэл, шvvмжлэлийг ерєнхийд нь гурван хэсэгт хувааж vзсэнийг /А.С.Рубцов. Ч.Д. т. Эволюций. Наука и жизнь. Хуу.49/ vндэслэл болгон авч vзвэл, нэг хvн, аливаа бvхнийг бурхан бvтээсэн гэж vздэг шашны номлол. Vvний гол жишээ бол креационизм буюу бvтээгчийн тухай сургаал юм. Бvтээгчийн тухай номлол нь Христ, ислам, иудын шашны гол vзэл баримтлал бєгєєд шинжлэх ухааны баримт, нотолгоо гаргахад хэцvv. Гэхдээ орчин vеийн байгалийн шинжлэх ухааны зарим томоохон эрдэмтэд энэ vзэл санааг илэрхийлж байгааг анхаарахгvй байх аргагvй. Хоёр. Дарвинизмын эсрэг хандсан, єєр салбар, єєр шинжлэх ухааны судалгаа, шинжилгээний ажлын дvгнэлтvvд, мєн философичид, чєлєєт сэтгэгчдийн vзэл орно. Цєєнгvй эрдэмтэд байгалийн шалгарлын онолыг огт vгvйсгэхгvй ч амьдрал ба хvний vvслийг єєрєєр тайлбарлаж байна. Жишээ нь, Оросын нvдний нэрт мэс засалч, анагаах ухааны доктор, профессор, олон улсын шинжлэх ухааны академийн гишvvн Эрнст Мулдашевийн "Бурхадын эрэлд цуврал" / I-VI/ номууд, тvvний дотроос "Хvн мичнээс vvсээгvй" /орч. М.Пvрэвжав. УБ. 2007 он/ гэдэг номондоо хvн тєрєлхтний vvсэл гарлыг огт єєрєєр, шинжлэх ухааны судалгаа, тооцоонд тулгуурлан дэвшvvлсэн нь чухамхvv дуулиан болголоо. Эрнст Мулдашевийн судалгааг НVБ-ын шинжлэх ухааны академиас санхvvжvvлсэн байгаа юм. Vvний зэрэгцээ орчин vеийн шинжлэх ухааны ололтод дулдуйдан бичсэн гvн ухаан-шинжлэх ухааны хосолмол агуулгатай ном, товхимол гадаадад тєдийгvй манайд урьд хожид байгаагvй ихээр зохиогдож, орчуулагдан хэвлэгдэж, нийтлэгдэх болов.

Заримаас дурдахад, гvн ухаанч, зохиолч,доктор Д.Урианхайн бичсэн єгvvлэлvvд, Монголын психотроникийн хvрээлэн / хvний сэтгэхvйн эгэл бус чадварыг судалдаг/-гээс гаргаж буй номууд, философич-физикч З.Бат-отгоны єєрийн ба "Хас гурвалжин" клубаас гаргасан номууд, философич Н.Сома хатагтай ба Эзотерик / далд ухаан / судлалын тєвєєс гаргаж буй цувралууд, судар номын авшигтай лам, хуврагуудын буддын гvн ухааныг сvсэглэн бичсэн сургаал, айлдвар зэргийг дурдахад хангалттай. Энэ бvхэн нь олон ургальч vзэл бодол, чєлєєт сэтгэлгээг хєгжєєсєн илрэл агаад алиныг нь ч эрс буруутгахгvйгээр гагцхvv шинжлэх ухааны нотолгоог хvлээн суух л vлдэж байна. Гуравдугаарт Дарвинист эрдэмтдийн шvvмжлэл. Тэд Дарвины онолыг хэдий чинээ энгийн, ойлгомжтой, арвин баялаг баримт, нотолгоогоор батлагдсан ч алдаа мадаггvй байх ёстой, амьдрал маш нарийн нийлмэл vзэгдэл болохоор орчин vеийн эволюцийн онол тvvний хєгжлийн асуудалд улам бvр олон талаас нь гvнзгий хандах хэрэгтэй хэмээн шvvмжлэлтэй ханддаг.

Эргэцvvлэлээс дvгнэхvй.
Бид чєлєєт сэтгэлгээний эрин зуунд амьдарч байгаадаа бахархнам. Ардчилсан нийгэм, шинжлэх ухаан-технологийн дэвшил, хvний оюун сэтгэлгээний гайхамшиг гурав нийлээд хvн тєрєлхтнийг нийгмийн хєгжил дэвшил, байгаль-дэлхий, орчлон ертєнцийн далд нууц руу улам бvр хєтєлсєєр байна. Манай оронд ардчилсан нийгэм тогтносоор зєвхєн тvvх-нийгмийн шинжлэх ухааны vзэл баримтлалд єєрчлєлт ороод зогссонгvй, байгалийн Шинжлэх ухааны салбарт ч гvн гvнзгий шинэчлэл нэвтэрч эхэллээ. Юм бvхнийг туйлын vнэн гэж vзэж болохгvй нь оюун сэтгэлгээний гол зарчим болжээ. Марксизм туйлын vнэн биш байсныг, аугаа их эрдэмтэн Ньютоны механикийн хуулиуд, гэрлийн долгионы тухай онол харьцангуй vнэн байсны адилаар бидний цорын ганц vнэн мэт vздэг байсан амьд байгалийн хєгжлийн тухай "байгалийн шалгарал"-ын онол ч шинэ vзэл санаа, шинэ нээлтээр єєрчлєгдєх нь "бас vнэн" боллоо. Єнєєдєр манай орны бvх ЕБС, биологи, анагаах ухаан, хєдєє аж ахуйн чиглэлийн мэргэжлийн сургуулиудад Дарвины эволюцийн онолыг судалж байгаа. Тvvний зэрэгцээгээр сурагч, оюутнууд тєдийгvй нийгмийн єргєн хvрээ, мэдээлэлийн олон сувгаар танин мэдэхvйгээ тэлж байна.

Мэдлэг, мэдээллийг олж авах, шvvн тунгаах, нэгтгэн vзэх арга, хандлагын шинэ цаг vе ирснийг хvлцэн зєвшєєрч буйгаа аугаа их эрдэмтний мэндэлсний 200, эволюцийн онол боловсрогдсоны 150 жилийн ойг тохиолдуулан санал бодлоо илэрхийлэн мунхагласныг минь болгооно биз ээ. Юутай ч материализм ба идиализмыг эрс сєргvvлэн тавьдаг vзэл санааны хvлээснээс хvн тєрєлхтєн чєлєєлєгдєж байна... Энэ бvхнийг анзаарснаар, бид, ялангуяа хойч vеэ аливаа асуудалд туйлшрахгvй хандах vзэл санаагаар тєлєвшvvлэх ач тустай юм. Аугаа их эрдэмтэн мэргэд, аугаа сэтгэгчдийн оюуны мэлмий тунгалаг байх болтугай.

Цэвэгсvрэнгийн Гvррагчаа

Copy paste

2009-04-16T18:27:00.002+02:00

өнөөдөр ийм булан нээхээр шийдлээ. Өөрт таалагдсан бичлэгээ эх үүсвэртэйгээр нь CP.

http://www.news.mn/news/section=home/page=index#0.12670799874219207

Залуу хүн бүр энэ эх орны хамгийн хүчирхэг эд эс билээ
Хорин настай дүү маань “Ерөнхийлөгчийн сонгуульд саналаа өгөхгүй” гэж тунилаа. Түүнийхээр бол өгсөн санал нь тэртэй тэргүй хүссэн сонголтыг нь авчрахад ерөөсөө нэмэр болохгүй гэнэ. “Нэг санал ч гэсэн дээ...” гээд гүйж байсан өнгөрсөн зуны талархмаар идэвх нь түүнээс ор тас алга болсон байв. Ийм амархан...
Гэхдээ ганц миний дүү ч биш эргэн тойрны, таньдаг, таньдаггүй олон хүнээс, тэр тусмаа залуучуудаас ийм үг олон удаа сонслоо. Ардчиллын төлөө өгсөн анхны санал нь ач холбогдлоо өгөлгүй алга болсон гэж дүүгийнхээ тайлбарласан долдугаар сарын нэгний өдрийг эргээд дурсмаар байна.

Ард түмэн сонгуулийн дүнг эсэргүүцэн цугласан тэр өдөр Сүхбаатарын талбайд ирэгсдийн дийлэнх нь залуучууд байсан. Залуучууд өнгөрсөн сонгуульд урьд харагдаж байгаагүй ирцтэй оролцож, өмнө байгаагүйгээр өөрсдийнхөө сонголтын төлөө тэмцжээ. Хариулт нь даанч аймшигтай гарсан.

Эрх чөлөөнийхөө төлөө үзэл бодлоо илэрхийлж, өөрсдийнхөө өгсөн үнэт саналыг хамгаалахаар цуглагсдыг зуу зуугаар нь баривчлан хорьсон, хохирогчдын 80 орчим хувь нь залуу сонгогчид байв. Одоо сонгуулийн насны 200 гаруй залуу улс төр, сонгууль гэдэг үгийг үзэн ядаж, ийм эх оронд амьдарч, тийм эрх баригчидтай төрд залуу насаа өнгөөрөөж байгаадаа эмзэглэн өргөст торны цаана хатаж суугаа. Сонгууль бүрийн дараа ирдэг хүсээгүй хариуг бодохоор би ч гэсэн дүүтэйгээ санал нэг байсан. Надад ч бас адилхан сонгууль өгмөөргүй санагдаж, бухимдах үе гардаг...Гэхдээ заавал өгнө. Дандаа өгч байх болно. Өгөхгүй бол, хоёр сая сонгогчийн нэг нь байхгүй бол миний бухимдал надад л үлдэнэ гэдгийг ойлгож, бусдад саналаа өгөхийг уриалмаар санагдсан юм, энэ удаа.

Бодож байснаас олон өнгөөр харагдахгүй байгаа ч санаснаас илүү том үр дагавар дагуулах Ерөнхийлөгчийн сонгуулийг хүмүүс өөр өөрийнхөөрөө өнгө ялган зурж байна. Сонгуулиас сонгуульд хүн цочмоор тактик боловсруулах аргад суралцаж байгаа улс төрийн намуудын хар, цагаан пи-ар залуусын толгойг эргүүлж, ухамсартай сонгуулийн насныхныг улс төрийн бохир аргаар залхааж байгааг бид бүгдээрээ хүлээн зөвшөөрөөд сууж байгаа. Шударга биш өрсөлдөөн, шударга бус сурталчилгаа, улс төрчдийн урвалтыг хараад сонгууль өгөх биш сонгууль гэдэг үзэгдлийн хөшгийг нэг мөсөн хаачихмаар санагдах үе байдаг ч тэр ший жүжгүүдийг ядаж утга учиртай болгохын тулд бидний нэг ч гэсэн санал чухал билээ. Зүгээр л саналөө өгөх нь чухал. Сонгуулийн маргааш миний болоод таны хүссэнээр дүн гардаггүйд сэтгэл дундуур үлддэг ч иргэн бүрийн өгсөн ширхэг саналын ард энэ нийгэмд хэзээ нэгэн цагт эд эс нь болж үр дүнгээ өгөх сонгогчийн асар том хувь нэмэр байдаг гэж ойлгодог.

Өнөөдрийн залуус өмнөх арван жилийн сонгогчид биш. Тэднээс үзэл бодол хийгээд төлөвшил, орчин нөхцөлийнхөө хувьд ондоо. Гоёлын дээл өмсч, баяр ёслолын байдалтай сонгууль өгдөг байсан аав, ээж нар шигээ үнэнч сонгогч биш ч гэсэн Барак Обамаг сонгосон Америкийн ард түмэн шиг сонгогч байх боловсролтой залуус өнөөдрийн Монголд мянга мянгаараа байгаад баярлаж байна. Их холын ирээдүйг харж, эсвэл өчигдрийн алдааг засах гэж, магадгүй долдугаар сарын 1-нд бидний төлөө тэмцэхдээ гэрээ орхиод шорон руу явсан үе тэнгийн залуусынхаа зоригийг дэмжиж…гээд ямар ч зорилготой байж болно. Саналаа өгөх нь л чухал. Их Монгол улсыг байгуулсан Чингисийн хүрээлэгчид залуу насныхаа хүчээр дэлхийг байлдан дагуулж байлаа. 1921 онд залуу хувьсгалчид Монголыг аварсан. Ардчиллын салхи сэвэлзсэн тэр өдрүүдийг бас л чин зоригтой залуучууд авчирч байлаа. Залуу хүн бүр энэ эх орны хамгийн хүчирхэг эд эс билээ. Би дүүгээ санал өгүүлэхээр болсон. Бас өөрөө ч өгнө. Бүгдээрээ хамт Монгол Улсын шинэ Ерөнхийлөгчийн төлөө саналаа өгцгөөе, залуучууд аа. Хэн байх нь дараагийн асуудал…

Б.БАДАМГАРАВ

double zero cutting

2009-04-14T21:41:00.007+02:00

Монгол төгрөгийн хоёр "00"-ийг аваад хаячихаж болохгүй юу? Эдийн засагт ямар сөрөг болон эерэг нөлөө үзүүлэх бол? Мэдээж шинээр мөнгөн тэмдэгт хэвлэж зардал гаргах муу талтай гэдэгий мэдэж байна. Гэхдээ хэрэглэдэггүй бага /задгай/ дэвсгэртээ хэрэглэх сайн талтай. Үүнтэй холбоотойгоор монгол цаасан төгрөгийн загвар, дизайн болон нууцлалын талаар өөрийн бодож байгаа зүйлээ удахгүй бичнээ. Санаж бодож байдаг юмаа ядаж тэмдэглээд үлдээж байхгүй бол энд тэнд хүмүүс түрүүлж бичээд байгаа шүү. Жишээ нь монгол цагаан толгойн щ үсэгний асуудал байна. хэзээ ч хэрэглэгддэгүй үсэг. Энэ талаар нилээн хэдэн жилийн өмнө бодож мэддэг чаддаг хүмүүсээс асууя гэж бодсон боловч чадалгүй өнөөг хүрсэн билээ. Гэтэл саяхан нэг нөхөр энэ талаар биччихсэн байна лээ. Үүнээс болоод одоо санаж бодож байгаа бүхнээ товч боловч бичиж үлдээе гэж бодож байна. Бичнэ гэдэг үнэхээр хүнд ажил юм аа. ярихаар ундраад байдаг үгс бичих болохоор таг болчих юм. энэ бас хүний нэг онцлог л байх даа.

Туршилт

2009-04-14T12:01:00.000+02:00

Туршилт хийж байна.
Туршилт амжилттай боллоо

Нэгмөсөн хэдэн бичлэг

2009-04-14T01:06:00.003+02:00

Нээрээ ерөнхийлөгчийн сонгууль болох гэж байгаа. Тэрэнд зориулаад заваан шүлэг гэдэг шиг /Чойномын шүлэг шиг/ хэдэн юм бичилгүй горьгүй.

Цаад Энхбаяр чинь хүнд мөнгө амлаж байгаа уриатай юм байна. Урьд нь юу юу ч гэж гарч ирж байлаа. Монголд, гэрт надад баримт нь байх л ёстой. Би сонгууль, эсвэл монголд болсон түүхийн чухал үйл явдлуудын үед хэвлэгдсэн сонинуудыг хадгалдаг юм. Жишээ нь: Зоригийг алагдсан үеийн хэвлэл гэх мэт. Сонин сонин юм их байдгийн шүү.

Хувь хүний хувьд би одоогийн ерөнхийлөгч Энхбаярт тийм ч таатай ханддаггүй. Гэхдээ үзэн ядагч бишээ. /тэгээд уншиж дуусгалгүй хараагаад байв аа/. Яагаад гэвэл тэр хүнийг билэгдэл гэдэг утгаар нь хардаг. Гэвч мань эр төр нь шашинаа хүндэтгэнэ, шашин нь төрөө дээдлэнэ . . . . . . . . . . . . гэх мэт үндсэн хуульд заасан наад захын зарчмыг яг эсэргээр нь хийгээд байдаг нь жаахан тэнэг санагдаад байдгийн. Хувь хүнийх нь хувьд, шашин шүтлэгийнх нь хувь хүндэлж үзэж болох л юм. Гэхдээ тэр төрийн тэргүүн, билэгдэл хүн шүү дээ.

Хүмүүс яг одоо, ерөнхийлөгчөөс, юу хүсэж байна вэ? Тэр хүний хуулийн хүрээний эрх мэдэл нь юу вэ?

Миний бодлоор, ерөнхийлөгч хүн монголын ард түмний эв нэгдлийн билэг тэмдэг. Үндсэн хуулинд байдаг биз дээ.

7 01 /USA-д 9 11 гэдэг шиг/ тэр өдөр мань эр ард түмний өмнө зурагтаар биш халуун цэг дээр гарч ирэх ёстой байсан. Хариулт нь энгийн. Тэр хүн эв нэгдлийн билэгдэл. Гэвч тэр гарч ирээгүй. Шалтааныг нь би мэдэхгүй.

Харин гарч ирсэн хойно нь иймээ тиймээ юм болсон бол . . . . . Хариулт өгөх нэг хувилбар нь хуулийн хүрээнд байж болох ч байсан юм бил үү.
Яагаад гэвэл ҮАБЗ-ийн тэргүүн, ЗХ-ний ерөнхий командлагч хүн шүү дээ.

Элбэгээгийн хувьд "ард түмэн гэж хошгируулахгүй юу" гэдэг бодолтой байж магад. Зурагтаар нэг удаа тэгэж хэлсэн бичлэг нь гарсан гэсэн. Би үзээгүй л дээ. Гэхдээ, худал хэлэх шаардлагагүй нөхцөл байдалд, худал хэлэхээргүй хүмүүс надад, "Өчигдөр Элбэгээ тэгэж хэлж байна лээ" гэж хэлж байсан юм.

90 оны ардчилсан хувьсгалын үед мань эр өвлийн хүйтэнд сээгий малгайтай ухуулга хийж байхдаа тусгай хангамжийг устгана гэж идэвхитэй ухуулдаг байсныг санаж байна. Тухайн үед би хүүхэд байсан боловч төрийн хүний хангамж ямар ч үед байх ёстой доо, яагаад гэвэл төр ..... гэх мэтээр заавал зардал гаргаж үйлчлэх ёстой байдаг гэж бодож байсан билээ. Гэвч тэр үед бүх хүмүүс тусгай хангамж гэдэг зүйлийг бүгд үзэн ядаж байсан юм.

Бас түүний байр орон сууцны үнэ, хөрөнгө мөнгө нилээд маапаантай байж магадгүй тухай сонсож байсан билээ. Гэхдээ энэ мэдээлэл баталгаагүй тул бичихгүй ээ.

Гэхдээ ерөнхий сайд байхдаа баахан дүрэм журам урж хаяад, авилгатай тэмцэж эхэлснээрээ но-той хүмүүсийн дургүйг хүргэж огцорсон санагдаж байна.

Харин энэ удаагийн сонгуульд та бүхэн хэнийг сонгох гэж байна даа?

Ингээд дуусгачихъя гэж бодсон боловч саналаа хэлэхээр шийдлээ. Элбэгдоржийг сонгосон гэж бодоорой. Яагаад гэж үү? Яагаад гэвэл тэр Энхбаяраас ядаж л дээр гэж бодсон учираас.

/Гадаадад амьдарч байгаа хүмүүсийн санал авах тогтолцоог бүрдүүлчихвэл бүр гоё болно доо./